Ritstjórnarpistill: Lófafylli af ljósmæðrafræðum

„Dóttir mín réttir svo oft fram lófa og sýnir mér hálfan heiminn – þar rúmast undur veraldar merkilega vel“ segir Ingibjörg Sigurðardóttir meðal annars um verk sitt sem prýðir forsíðu Ljósmæðrablaðsins að þessu sinni. „Fædd af mér inn í þennan heim, færir hún mig inn í sinn.“ Kæru ljósmæður, blaðið færir okkur í þetta sinn eins og eitt lófafylli af ljósmóðurfræðum, sögum, fréttum, pistlum og myndum, undir áhrifum ný­ afstaðinnar ráðstefnu norrænu ljósmæðrafélaganna.

Á bjartasta tíma ársins, rétt fyrir sumarsólstöður, stækkaði ljósmæðrafjölskyldan, eins og gjarnan gerist á þessum árstíma, þegar fjórtán nýjar ljósmæður braut­ skráðust frá Háskóla Íslands. Ljósmæðurnar kynntu meistaraverkefni sín á rannsóknardeginum í maí með miklum sóma og hefur Ljósmæðrablaðið tekið saman stutta útdrætti úr fjölbreyttum verkefnunum þeirra en bendum lesendum einnig á að hægt er að nálgast rannsóknarverkefnin í heild sinni inni á skemman.is, en sum þeirra eru þó lokuð tímabundið vegna rann­ sóknarhagsmuna.

Einn mikilvægur hlekkur í þekkingarsköpun er skráning gagna, sem einmitt var yfirskrift ljósmæðra­ dagsins þetta árið og sagt er frá í blaðinu. Fjölbreytt erindi voru haldin um skráningu frá mismunandi sjónarhornum og eftir hádegi var skipt yfir í það helsta sem er að gerast í brjóstagjöf og rætt um hvernig við getum bætt árangur hér á landi í samræmi við markmið Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Við hvetjum ljósmæður jafnframt til að kynna sér fæðingarparís, en verkefnið er nýtt samstarfsverkefni fæðingarvaktar og heilsugæslunnar. Verkefnið er unnið í tengslum við sérfræðinám Sigurveigar Óskar Pálsdóttur aðstoðar­ yfirljósmóður á Landspítala. Fæðingarparís er verkfæri fyrir konur á meðgöngu og í fæðingu til að stuðla að góðri fæðingu með sem fæstum inngripum. Í greininni er áhugaverð nálgun, en þar er verkefnið kynnt sem skref í átt að aukinni hugmyndafræðilegri samfellu í þjónustu við barnshafandi konur hérlendis. Þegar konur koma í fæðingu á fæðingarvaktina er fæðingar­ parís kunnugleg áminning um gagnleg bjargráð sem þær hafa þegar kynnt sér og vonandi notað á meðgöngu í samtali við sínar ljósmæður í mæðravernd.

Það var vel við hæfi að hin nýafstaðna norræna ljósmóðurráðstefna sem haldin var í Kaupmannahöfn nú í vor hafi verið auglýst undir fánum fjölbreytileikans, þar var bæði vísað í fjölbreytileika sviða innan fagsins okkar, en ekki síður í þann fjölbreytta og ólíka hóp fólks sem við ljósmæður sinnum. Það er gleðilegt að nú er ljósmóðir orðin hluti af leiðbeinandateyminu í nýburaendurlífgun, en Ásta Dan ljósmóðir hefur bæst í þann góða hóp og segir okkur frá þessu mikilvæga námskeiði sem allar ljósmæður sem sinna fæðingar­ hjálp eru hvattar til að sækja. Í nemaverkefni blaðsins að þessu sinni spyr Svanhvít Jóhanna Jóhannsdóttir ljósmóðurnemi gagnrýnna spurninga varðandi verklag í tengslum við upplýst samþykki í ákvarðanatöku og hvernig það er veitt. Í því samhengi mætti velta fyrir sér öðrum þáttum okkar starfs þar sem ákvarðanir eru teknar, eins og til dæmis hvernig upplýsingar um gang­ setningar eru veittar. Í áhugaverðu erindi Evu Ryhdahl ljósmóður á Norrænu ráðstefnunni sýndi hún tölur frá öllum Norðurlöndum um aukna inngripatíðni í líf­ eðlisfræðilegt ferli fæðingar og benti á að óhjákvæmi­ lega grafi slík þróun undan trú kvenna á eigin getu til að takast á við fæðinguna. Eva setti fram mikilvægar spurningar í erindinu eins og til dæmis hvort sjúk­ dómsvæðingin sé óhjákvæmilegur fylgifiskur okkar menningar, hvort svarið liggi í óheilbrigði okkar kyn­ slóðar eða hvort við séum hreinlega farin að líta á hugsanlega áhættu sem sjúkdóm?

Í síðustu tveimur tölublöðum Ljósmæðrablaðsins hafa birst fimm ritrýndar greinar, allar skrifaðar af ljósmæðrum. Á sama tíma hafa ljósmæður einnig birt greinar í fjölda annarra tímarita, innlend og erlend og bætist þannig stöðugt í þekkingarauð ljósmóður­ fræðinnar. Berglind Hálfdánsdóttir tekur saman yfirlit um þær greinar sem birst hafa á öðrum vettvangi síðastliðið ár og fjallar einnig um fjölbreytt rannsóknar­ starf sem í gangi er hverju sinni. Það er von ritstjórnar að umfjöllunin nýtist ljósmæðrum í klínísku starfi þeirra. Að þessu sinni er ein ritrýnd grein í blaðinu. Talið er að fæðingum án aðstoðar fagaðila fjölgi jafnt og þétt í hinum vestræna heimi, einna helst í löndum þar sem inngripatíðni er há. Ísland er ekki undanskilið þessari þróun þrátt fyrir að hér sé aðgangur að fjöl­ breyttri fæðingarþjónustu, þökk sé þeirri hugmynda­ fræði sem nám í ljósmóðurfræði hérlendis hefur byggst á, auk framsýni og drifkrafti sjálfstæðra ljósmæðra. Greinin „Mitt örugga rými“ – Val kvenna um að fæða án aðstoðar fagaðila á Íslandi er fyrirbærafræðileg rann­ sókn sem byggir á meistaraverkefni Guðrúnar Magnús­ dóttur þar sem tekin voru djúpviðtöl við fimm konur hér á landi sem hafa þá reynslu að hafa fætt barn sitt án aðkomu heilbrigðisstarfsmanns. Í viðtölunum var leitast við að fá innsýn í reynslu kvennanna, kanna hvað liggur að baki slíkri ákvörðun og hvort hægt sé að bæta samstarf fagaðila við konur sem velja að fara þessa leið. Þetta er í fyrsta sinn sem rannsókn af þessu tagi er gerð hér á landi og veita niðurstöður hennar okkur mikil­ vægar upplýsingar. Eins og í erlendum rannsóknum kemur fram að konurnar líta svo á að ljósmæður séu hluti af kerfinu og því innbyggða valdaójafnvægi sem þar er, þrátt fyrir góðan vilja okkar ljósmæðra um trú á hið eðlilega ferli og mátt konunnar. Höfundar greinarinnar leggja áherslu á að mikilvægt sé að leið­ beiningar um störf ljósmæðra taki mið af lagalegum rétti kvenna til að velja og hafna þjónustu, en kalla um leið eftir leiðum til að byggja upp traust og bæta samstarf ljósmæðra og annarra fagaðila við konur sem hafa valið þessa leið, meðal annars á meðgöngu og eftir fæðingu barns.

Í einum af lykil­fyrirlestrum norrænu ljósmæðra­ ráðstefnunnar fjallaði Daniela Drandić, talskona Alþjóðasamtaka ljósmæðra (ICM), um fjölbreytileika ljósmóðurfræðinnar milli landa og heimshluta, um það sem gerir okkur ólík og það sem sameinar okkur. Hún hvatti ljósmæður til að líta frekar til þeirra þátta sem sameina okkur þegar kemur að umdeildum og erfiðum málum og benti á að yfirleitt væri hægt að finna eitt atriði sem öll geta verið sammála um og hægt er að vinna út frá. Okkur varð strax hugsað til umræðunnar hér heima um fæðingar án aðkomu heil­ brigðisstarfsfólks í þessu samhengi. Sú umræða er flókin og viðkvæm og á það til að verða pólariseruð. Ef til vill getum við sameinast um það til að byrja með að sjálfræði kvenna sé það atriði sem við séum sammála um að mikilvægt sé að standa vörð um – og halda svo áfram út frá þeim punkti.

Tvö viðtöl eru í blaðinu að þessu sinni. Hallfríður Kristín Jónsdóttir, Fríða, er tekin tali í tilefni nýút­ kominnar bókar um brjóstagjöf, Brjóstagjafabókin fyrir foreldra og fagfólk sem hún skrifaði ásamt þeim Hildi Á. Ármannsdóttur, Huldu S. Þórðardóttur, Ingibjörgu Eiríksdóttur og Þórunni Pálsdóttur ljós­ mæðrum og brjóstagjafaráðgjöfum. Brjóstagjafabókin er sannkallaður hvalreki fyrir bæði almenning og heil­ brigðisstarfsfólk, þar sem okkar helstu sérfræðingar í brjóstagjöf undanfarna áratugi leiða saman hesta sína og miðla af þekkingu sinni og reynslu. Við tökum undir orð Fríðu þar sem hún hvetur foreldra til að líta inn á við og njóta þessa viðkvæma tíma þegar ný mannvera kemur í heiminn – að taka tíma til að kynnast barninu og lesa í hegðun þess og þarfir.

Í blaðinu birtist einnig einlægt og fróðlegt viðtal við Helgu Gottfreðsdóttur prófessor í ljósmóðurfræði við Háskóla Íslands. Helga hefur átt viðburðaríkan feril sem ljósmóðir bæði í klínísku starfi og í fræði­ mennsku en hún hefur starfað við mæðravernd, fæðingar, rannsóknir og kennslu, jafnframt því að vera fyrsti prófessorinn í ljósmóðurfræði hér á landi. Í viðtalinu segir Helga okkur frá baráttu foreldra hennar fyrir nauðsynlegri læknismeðferð á fyrstu árum lífs hennar, bæði hér heima og í Danmörku og þau mikilvægu skilaboð sem hún fékk í móðurarf um að hindranir séu aldrei óyfirstíganlegar. Það eru dýrmæt skilaboð fyrir unga fræðikonu sem tekur þátt í brautryðjandastarfi við að skapa þekkingu í okkar ungu fræðigrein. Í viðtalinu fáum við jafnframt inn­ sýn inn í það hvernig námsbrautin hefur þróast og er orðinn sá frjósami jarðvegur ljósmóðurfræða sem við nú búum við.

Á sameiginlegu málþingi ljósmóðurfræða og þjóðfræði sem haldið var á Þjóðminjasafni Íslands á alþjóðlegum degi ljósmæðra sáum við glöggt hvað samvinna fræðasviða getur verið gjöful. Í fróðlegum pistli Ólafar Ástu Ólafsdóttur, sem var ein af fyrir­ lesurum málþingsins, skyggnumst við inn í fæðingar­ víddir fyrri tíma þar sem meðal annars heilladísir og galdraþulur koma við sögu.

Í fréttum frá systurfélögum okkar á hinum Norðurlöndunum er ljósmæðraskortur og álag í starfi sameiginlegur þráður sem talar inn í íslenskan samtíma. Malin Hanssen prófessor í ljósmóðurfræði í Gautaborg kom inn á þennan veruleika í fyrirlestri sínum á nor­ rænu ráðstefnunni þar sem hún snéri upp á kunnuglegt stef um að heimurinn þarfnist ljósmæðra og spurði þess í stað; hvers þarfnast ljósmæður? Þó að svarið við þeirri spurningu verði aldrei einfalt eða einróma, þá var hvetjandi að heyra um mikilvægi þess að þróa með sér „faglegt hugrekki“ sem uppspretta seiglu – að safna í sarpinn ólíkri og fjölbreyttri þekkingu – sem nýtist í okkar fjölbreytta starfi. Í því samhengi var einkar áhrifaríkt að hlusta á fyrirlestur Sönnu Storm um andlega líðan færeyskra kvenna á meðgöngu og eftir fæðingu. Sanne Storm er prófessor við Álaborgar­ háskóla og músíkþerapisti, en vann doktorsverkefni sitt í Færeyjum í samvinnu við færeyskar ljósmæður. Rannsóknin var veigamikil, en einn þáttur hennar sem var sérstaklega kynntur á ráðstefnunni, snéri að því hvort verðandi mæður þar í landi syngju fyrir börn sín í móðurkviði. Í Færeyjum er sterk tónlistar – og söngmenning, helmingur verðandi mæðra hafa til dæmis sungið í kór og nánast allar höfðu hug á því að syngja fyrir börn sín eftir fæðinguna – sem hljómar kunnuglegt í íslensk eyru. Hins vegar kom í ljós að færeyskar frumbyrjur veigruðu sér við að syngja fyrir börn sín á meðgöngunni, á meðan fjölbyrjur gerðu það frekar. Niðurstöður rannsóknarinnar sýndu fram á að söngur á meðgöngu og eftir fæðingu var heilsueflandi og minnkaði líkur á að þróa með sér þunglyndi fyrir og eftir fæðingu. Þessar pælingar og niðurstöður eru einkar áhugaverðar og gefa ljósmæðrum vísbendingar um ný bjargráð til að bæta andlega líðan hér hjá okkur. Væri kannski tilvalið fyrir okkur að bæta við á minnis­ listann í mæðravernd að ræða um jákvæð áhrif söngs og tónlistar á líðan móður og barns?

Í sögulegum fyrirlestri Önny Lykke sagnfræðings á margumræddri norrænu ljósmæðraráðstefnu, fjallaði hún um þróun ljósmóðurfræða í Danmörku frá árinu 1714 til dagsins í dag. Segja má að tónninn hafi verið sleginn árið 1714 þegar bundið var í lög að ljósmæðrum í Danmörku bæri skylda til að sinna öllum konum, og ítrekað að ekki mætti yfirgefa hina fátæku þótt hin ríkari kallaði á þjónustu. Það er á þeim grunni sem hið norræna módel í barneignarþjónustu þróaðist og við á Íslandi að mörgu leyti lánsöm að hafa fylgt í fótspor Dana. Þá hvarflaði hugur okkar ritstýra til fyrsta formanns Ljósmæðrafélags Íslands, Þuríðar Bárðar­ dóttur, þegar talið barst að jafnöldru hennar, Johanne Rödtness. Johanne var fyrsta yfirljósmóðir fæðingar­ deildar Ríkisspítalans þegar hún var opnuð árið 1910, en átti einnig veg og vanda að uppgangi ljósmæðra­ fagsins á fyrstu áratugum síðustu aldar í Danmörku, sem varð á margan hátt fyrirmynd annarra í Evrópu, með til að mynda þriggja ára námi strax frá árinu 1939. Ætli þær hafi þekkst, Þuríður og Johanne? Það er spurning sem væri gaman að rannsaka en líf og störf Þuríðar hafa lítið sem ekkert verið rannsökuð og nánast ekkert um hana skrifað, eins og því miður á við um margar merkilegar konur í gegnum tíðina. Óneitanlega er það falleg tenging að listakona Ljós­ mæðrablaðsins að þessu sinni, Ingibjörg Sigurjónsdóttir, sem gefur okkur aðgang að sínum listaheimi, er bú­ sett í húsi Þuríðar að Tjarnargötu 16. Þar tók Þuríður á móti börnum, hýsti sængurkonur og Ljósmæðra­ skólann í nokkur ár og rak mæðraheimili fyrir konur sem bjuggu við erfiðar aðstæður.

„Er lífið sjálfsagt?“ spyr Anna Eðvaldsdóttir í hugleiðingum ljósmóður. Margar okkar hafa fylgst með skrifum Önnu síðustu vikur og mánuði en hún hefur deilt reynslu sinni af því að vera með ólæknandi sjúkdóm af mikilli einlægni og einstöku hugrekki. Í fallegu bréfi sem hún skrifar til okkar ljósmæðra minnir hún okkur á hvað vonin er sterkt afl, að það dýrmætasta í lífinu sé fólkið sem stendur okkur næst, á mikilvægi þess að sjá það góða í samferðafólki okkar og auðvitað að njóta lífsins. Við þökkum Önnu fyrir þessi djúpvitru skilaboð sem við tökum þakklátar við og sendum til baka kærleikskveðju til þín kæra Anna.