Ljósmæðradagurinn 9. maí

Að pakka flóknum veruleika í einfaldan búning

Berglind Hálfdánardóttir var fyrsti fyrirlesari dagsins. Hún opnaði umræðu um mikilvægi skráningar með þeim orðum að skráning væri undirstaða þekkingar og í því ljósi yrðum við sem fagstétt að láta okkur annt um hana og nálgast skráningu af væntumþykju.

Í ljósmóðurstarfinu væri mikilvægt að spyrja sig sífellt þeirrar spurningar hvað við værum að skrá og hvernig, en hin hlutlæga skráning með tölum og kóðum væri efniviður í megindlegar rannsóknir framtíðarinnar. Gott dæmi um nákvæmni í skráningu væri til dæmis hversu mikið magn af oxytócíndreypi eða epidúralblöndu (fentanýlmagni) kona fengi í fæðingu; ekki væri nóg að krossa við að viðkomandi hefði fengið mænurótardeyfingu eða örvun. Nýjar rannsóknir væru til dæmis nú að skoða áhrif lyfjaskammta á lengd brjóstagjafar eða tengslamyndun.

Þá minntist Berglind sömuleiðis á að skráning litaðist af áherslum þeirra kerfa sem notuð væru við skráningu. Ljósmæður ættu ekki sín eigin skráningarkerfi heldur fengju afnot af ICD og NANDA/NIC sem oftast væru tengd við læknastéttir og hjúkrun. Þótt margt sem við ljósmæður gerðum ætti heima í þessum skráningarkerfum væri hætta á að okkar störf yrðu ósýnilegri en ef skráningarkerfið væri hannað í kringum ljósmóðurfræði. Gott dæmi um þetta væri til dæmis að velta upp hvernig við skráum yfirsetu eða mat á tengslamyndun í sængurlegu.

Í umræðum eftir erindi Berglindar var lýst yfir áhyggjum af hinni eiginlegu „fæðingarsögu“ eftir innleiðingu á rafrænni mæðraskrá. Fæðingarsagan væri birtingarmynd fyrir ljósmóðurlistina og mikilvægt væri að ná einhvers konar jafnvægi í þessari skráningu – bæði fyrir konuna til að lesa síðar og ekki síður fyrir rannsóknir í ljósmóðurfræðum eða ljósmóðurnema til að þjálfast í að skrá yfirsetuna.

Næst steig í pontu Sara Lovísa Halldórsdóttir, verkefnastjóri hjá Embætti landlæknis. Í erindi sínu fjallaði hún um þróun rafrænnar mæðraskrár, sem hún hefur séð um síðustu tvö ár. Farið var yfir tímalínu þessarar innleiðingar og hversu flókin og tímafrek slík forritunarvinna er, sérstaklega þegar krafan er sú að kerfin tali saman.

Margar áskoranir hafi verið á þessari vegferð, en kerfið verður alltaf betra og nákvæmara. Í lok sumars eða í haust er búist við að barnablaðið verði orðið rafrænt og önnur framtíðarsýn er að samnýta Sögukerfið við fæðingarorlofssjóð.

Áreiðanleg og sýnileg gögn til að auðvelda upplýst val um fæðingarstað

Í erindi Emblu Ýrar Guðmundsdóttur sagði hún frá skráningu og gæðamati á Fæðingarheimili Reykjavíkur (FR), en FR opnaði sem kunnugt er starfsemi sína haustið 2022. Frá opnun hafa rúmlega 200 konur fætt á FR og er hlutfall frumbyrja um 45%. Skjólstæðingar FR eru mun fleiri, en tæp 40 prósent flytjast á hærra þjónustustig, stærstur hluti á meðgöngu vegna heilsufarsástæðna.

Embla sagði frá því að leiðarljós FR hefði frá upphafi verið að halda utan um starfsemina með gagnadrifinni heilbrigðisþjónustu. Mikilvægt væri fyrir nýja þjónustustaði að sýna hvað þeir bjóða upp á svo skjólstæðingar geti tekið upplýst val um fæðingarstað út frá sýnilegum og áreiðanlegum gögnum. Á FR er bæði til staðar hið opinbera skráningarkerfi en einnig þeirra eigið kerfi, sem meðal annars felur í sér þjónustukannanir frá foreldrum þar sem rýnt er í upplifun kvenna og foreldra af þjónustunni, sem gefur dýpri sýn.

Gott dæmi um mikilvægi góðrar skráningar að mati Emblu væri til dæmis flutningur móður á hærra þjónustustig. Mikilvægt væri að slíkur flutningur sé skoðaður í dýpra samhengi en sem kross á blaði. Flutningurinn gæti vel að merkja verið merki um gæði í þjónustu ef ákvarðanatakan er tekin á réttum tíma og í samráði við konuna og hennar fjölskyldu.

Þá tók Embla undir orð Berglindar um að ljósmæðraþjónusta byggi við takmörkuð rafræn kerfi og að margt í störfum okkar ljósmæðra væri því óskráð. Mikilvægt væri að vera opin fyrir því að bæta skráningarkerfin og huga að því hvernig hægt væri með ábyrgum og einfaldari hætti að skrá heilsueflandi útkomur sem ljósmóðurfræðin hefur í auknum mæli látið sig varða.

Sendu endilega næsta kafla. Ef þú ert að byggja upp alla greinina get ég líka safnað öllum köflunum saman í eitt hreint og samræmt skjal þegar þú ert búin(n) að senda allt efnið.

Með fagrýni Robsons og ábyrgri skráningu var keisaratíðni á fæðingardeild SAK lækkuð

Fulltrúi ljósmæðra af landsbyggðinni var Ingibjörg Jónsdóttir, deildarstjóri fæðingardeildar Sjúkrahússins á Akureyri (SAK). Ingibjörg sagði frá því hvernig fagrýni og skráning hafa hjálpað til við að lækka keisaratíðni á SAK, en um síðustu aldamót fór keisaratíðnin hæst í kringum 24%. Yfirmenn stofnunarinnar höfðu af þessu miklar áhyggjur og í kjölfarið var tekin upp fagrýni Robsons, en Robson fagrýniflokkun felst í því að flokka fæðandi konur í tíu mismunandi hópa, þar sem hver kona getur einungis verið í einum hópi. Með þessu verður samanburður eðlilegri og áreiðanlegri. Á sama tíma var útbúið eigið skráningarkerfi á fæðingardeildinni á SAK, sem felur meðal annars í sér eigið partógram þar sem haldið er utan um allar upplýsingar í Excel. Með þessu er auðvelt að nálgast rauntölur um starfsemi fæðingardeildarinnar. Ingibjörg viðurkenndi að þótt hér væri um sérskráningu að ræða, og þar með ákveðna tvískráningu, þá væri að hennar mati eitt mikilvægasta atriði í skráningu að geta náð í gögn sem skipta máli hratt og örugglega, án flókinna milliliða.

Í erindi sínu lýsti Ingibjörg möguleikum á því gæðamati sem skráning felur í sér fyrir klínískt starf. Með þessari innleiðingu, fagrýni og nákvæmri skráningu hefði keisaratíðni á SAK lækkað síðustu 10–15 ár og væri nú í kringum 15–16%. Þá væri hægt að rýna í meðferð hjá hópi kvenna og jafnvel sjá ákveðin mynstur. Nærtækt dæmi væri til dæmis að taka út hópinn gangsettar frumbyrjur og hærri keisaratíðni hjá þeim á SAK. Þetta hefði áhrif á næstu meðgöngu, en tíðni keisarafæðinga í hópnum „fyrri keisari“ væri 50–60%.

Konur væru upp til hópa mjög klárar og með slík gögn í farteskinu væri auðveldara fyrir konuna að taka upplýsta ákvörðun um valmöguleika, til dæmis hvað varðar gangsetningu.

Þess má geta að í kjölfar þessarar vinnu á Sjúkrahúsinu á Akureyri tók fæðingarskráning Landlæknis upp fagrýni Robsons árið 2004 og sömuleiðis hefur WHO mælt með þessu kerfi frá árinu 2014.

Gæði á gögnum fæðingarskráningar, heimaþjónustuapp á vegum Dala Care og Sókrates í hlutverki ljósmóður

Í fróðlegu erindi Jóhönnu Gunnarsdóttur, fæðingarlæknis, fór hún vítt og breytt yfir öll þau gögn sem verið er að safna í tengslum við fæðingarskráningu hérlendis. Hægt væri að líta á fæðingarskráninguna sem ákveðið gæðaeftirlit, en Ísland er meðal annars í samstarfi við hin Norðurlöndin (NOMBIR) og Euro-Peristat, sem gerir samanburð við flest önnur Evrópulönd mögulegan.

Jóhanna lagði áherslu á að í okkar fæðingarskrá væri hægt að gera samanburð við mismunandi sjúkrahús hér á landi, þökk sé Robson-fagrýni. Í ljósi smæðar okkar væri þó ráðlagt að bera saman tölur á fimm ára tímabilum. Hún lagði einnig áherslu á að mikilvægt væri að gefa konum réttar upplýsingar og varast mýtur. Í samanburði við önnur lönd stæði Ísland sig til dæmis vel varðandi keisaratíðni, en alvarlegar spangarrifur væru hins vegar fleiri hér á landi en í sumum öðrum löndum.

Þá benti Jóhanna á ýmsa annmarka þegar verið væri að búa til ný gagnasöfn og að mikilvægt væri að skoða flutning gagna úr einu kerfi í annað og hvernig gagnagrunnar vinna saman. Til dæmis höfðu óvenju margar villur átt sér stað við flutning á milli kerfa árið 2018, en við eftirgrennslan kom í ljós að skýringin var afar mannleg; einstaklingurinn sem hafði yfirumsjón með villumeldingum var í veikindafríi.

Jóhanna lauk erindi sínu á því að varpa fram þeirri hugmynd að í framtíðinni yrði til dæmis hægt að sjá fyrir sér að allar konur myndu skrá upplifun sína af eigin fæðingarreynslu og að gervigreindarforrit gæti síðan túlkað þau gögn.

Síðasti fyrirlesari fyrir hádegishlé var Finnur Pálmi Magnússon frá Dala Care, en hann flutti fyrirlestur sinn í gegnum Teams frá Svíþjóð. Finnur Pálmi og teymi hans hafa síðustu ár verið í þróunarvinnu með forrit og hugbúnað til að auðvelda utanumhald og skipulag í heimaþjónustu ljósmæðra. Dala Care fékk Fléttustyrk árið 2023 til að sníða forritið að heimaþjónustunni, en það er að grunni til byggt á forriti sem notað er við aðhlynningu í öldrunarþjónustu. Leiðarljós í þessari þróunarvinnu er að gera góða þjónustu skilvirkari og spara tíma í utanumhaldi, sem vonandi skilar sér í betri þjónustu við nýbakaða foreldra. Í þeirri vinnu sem þegar hefur átt sér stað hefur verið mikið samstarf við ljósmæður, gerð þarfagreining á þjónustunni og frumgerð prófuð með ljósmæðrum. Eins og oft vill verða hefur komið í ljós að verkefnið er mun umfangsmeira en talið var í upphafi, þótt margt gangi vel. Til dæmis hefur samstarf við önnur kerfi, svo sem Sögukerfið, reynst flóknara en búist var við. Einnig er þörf á auknu fjármagni í verkefnið og mikilvægt að heilbrigðisráðuneytið sé tilbúið til slíks samstarfs.

Eftir hádegismat flutti Guðlaug Einarsdóttir, fyrrverandi formaður Ljósmæðrafélags Íslands og núverandi verkefnastjóri hjá Embætti landlæknis, ávarp. Hún fjallaði um mikilvægi skráningar frá ýmsum sjónarhornum og flutti ljósmæðrum kveðju ráðherra. Þá flutti Páll Þorsteinsson heimspekingur hugvekju um siðfræði starfsstétta og minnti jafnframt á orð Sókratesar um að hann hefði litið á sig sem hina vitrænu ljósmóður. Heimspekin og ljósmóðurfræðin ættu margt sameiginlegt, þar sem hugmyndir heimspekinnar „fæðast“ í gegnum samræðuna. Páll hafði jafnframt orð á því að það væri notalegt að tala fyrir fullum hópi prjónandi áheyrenda í stað þess að sjá salinn upptekinn í símanum.

Páll lagði svo út frá lögmálum lífsiðfræðinnar, tengdi þau við starfsskyldur og siðareglur ljósmæðra og ræddi mikilvægi skráningar. Nákvæm og viðeigandi heilbrigðisskráning hefði burði til að auka gæði heilbrigðisþjónustu og stuðla að sanngjarnari skiptingu gæða. Auk þess væri skráning ein af undirstöðum allra rannsókna og tengdist því vel umræðu morgunsins. Í lok erindisins minnti hann á alþjóðlegar siðareglur ljósmæðra sem gott væri að lesa reglulega og minna sig á. Þær standist tímans tönn og falli vel að lögmálum lífsiðfræðinnar. Mikilvægt sé að vera vakandi fyrir frumskyldum varðandi traust, samráð og gagnkvæmni í öllum samskiptum okkar við konur og fjölskyldur þeirra.

Reynsla af brjóstagjafaráðgjöf, viðeigandi stuðningur í brjóstagjöf á fyrstu dögum, nýjungar í meðferð brjóstabólgu og brjóstaleikfimi

Eftir erindi Páls var skipt um gír og það sem eftir lifði dags var ráðstefnan tileinkuð brjóstagjöf. Þar fengu ljósmæður, sem jafnframt eru brjóstagjafaráðgjafar, orðið og veittu góða innsýn í stöðu brjóstagjafar hér á landi með öflugri fræðslu.

Hildur Ármannsdóttir hóf þennan hluta á því að kynna fyrstu niðurstöður úr meistaraverkefni sínu (verk í vinnslu), sem fjallar um reynslu mæðra af þjónustu brjóstagjafaráðgjafa á fyrstu sex mánuðum eftir fæðingu barns. Þrátt fyrir að flestar konur hérlendis byrji með börn sín á brjósti (98%) hafa niðurstöður rannsókna sýnt að einungis 70% kvenna séu eingöngu með barn á brjósti við eins mánaðar aldur og að sú tala lækki niður í 20% við sex mánaða aldur. Ráðleggingar WHO og UNICEF mæla enn með því að brjóstagjöf sé eina fæða barns til sex mánaða aldurs.

Hildur þekkir vel til starfa brjóstagjafaráðgjafa, en hún hefur starfað sem slíkur síðustu 15 ár. Samkvæmt niðurstöðum rannsókna eru helstu áskoranir í brjóstagjöf meðal annars þær að hún reynist mæðrum erfiðari en þær áttu von á og að oft séu misvísandi skilaboð frá heilbrigðisstarfsfólki. Í fyrstu niðurstöðum Hildar kom í ljós að konur hér á landi glíma við sömu áskoranir og sýnt hefur verið fram á í erlendum rannsóknum, þar sem misvísandi skilaboð eru allt of algeng. Að mati Hildar þurfa íslenskar ljósmæður að vera duglegar að afla sér endurmenntunar, auk þess sem hún kallaði eftir skýrri stefnu stjórnvalda varðandi brjóstagjöf.

Næst sagði Hallfríður Kristín Jónsdóttir frá tíðni brjóstagjafar hérlendis og hvers vegna það skiptir máli að ná betri árangri en raun ber vitni. Tíðni brjóstagjafar hérlendis hefur nánast staðið í stað síðustu ár og ekki hefur enn tekist að fá vottun um barnvænt sjúkrahús. Síðasta úttekt sem gerð var á meðgöngu- og sængurlegudeild árið 2022 sýndi að tíðni ábótagjafa án læknisfræðilegra ástæðna var um 40%, en allt bendir til þess að ábót á fyrstu dögum lífsins tengist lægri tíðni brjóstagjafar við eins, þriggja og sex mánaða aldur. Mikilvægt er að allt starfsfólk sem sinnir fjölskyldum þessa fyrstu daga tali sama tungumál og að veitt sé fagleg fræðsla sem styðji móðurina í að taka þær ákvarðanir sem eru réttar fyrir hana. Þá þurfi að ítreka að ein mikilvægasta samvera fyrstu dagana sé húð við húð samvera móður og barns, en einnig að auka þekkingu á áhrifum óþarfa ábótagjafa. Fríða kynnti jafnframt fyrir ráðstefnugestum LATCH-brjóstagjafamatið fyrir fullburða börn sem allt starfsfólk þarf að þekkja, sem og mikilvægi þess að fræða mæður um meðalmagn brjóstamjólkur í hverri gjöf fyrstu dagana.

Þá kynntu Ingibjörg Eiríksdóttir og Hulda Lína nýjungar í meðferð brjóstabólgu. Þær lögðu áherslu á mikilvægi kælibakstra sem draga úr bjúg og blóðflæði og bæta líðan. Einnig bentu þær á mikilvægi þess að gefa bólgueyðandi lyf, nota brjóstahaldara án spanga og að barnið drekki af brjóstinu eins og frekast er unnt. Forðast eigi hins vegar nudd eða djúpnudd, ofpumpun og heita bakstra sem geti gert ástandið verra. Þá fór Hulda Lína vel yfir aðferðir til að örva virkni sogæðakerfisins, sérstaklega með sogæðanuddi (léttu nuddi), og minnti einnig á brjóstaleikfimi og handakrikanudd. Jafnframt var minnst á meðferð með probiotics (Lactobacillus salivarius) og lecithin (úr sólblóma- eða sojabaunum) til að fyrirbyggja brjóstabólgur eða sem stuðningsmeðferð.

Hallfríður Kristín tók svo aftur til máls og lauk þessum góða degi á stuttu fræðsluerindi um örvun brjósta fyrstu dagana. Til dæmis sé eðlilegt fyrir sum börn, sérstaklega þau sem fæðast eftir styttri meðgöngulengd, að þurfa að læra að ná upp kröftugu sogi til að vekja upp sterka prólaktínsvörun. Þá þurfi að bæta almenna fræðslu til foreldra um að flest börn vilji fara á brjóst á 2–3 tíma fresti fyrstu dagana, að brjóstagjöf 8–12 sinnum á sólarhring sé eðlileg og að næturgjafir séu hluti af árangursríkri brjóstagjöf. Hallfríður fór sömuleiðis yfir mikilvægi handmjólkunar og hvernig hægt sé að stuðla að árangursríkri brjóstagjöf hjá fyrirburum eða veikum nýburum. Það var svo vel við hæfi að enda daginn á hressandi brjóstaleikfimi sem þær stöllur Hulda Lína og Hallfríður sáu um með góðri þátttöku allra ljósmæðra.