Ljósmæðradagurinn 2026

Vel var mætt á Hótel Selfoss þann 8. maí síðastliðinn þegar ljósmæður af landinu öllu komu saman til að fagna Ljósmæðradeginum, en yfirskrift dagsins var Fagmennska. Fyrirlesarar dagsins voru bæði úr röðum okkar ljósmæðra, en einnig fengum við góða gesti til að ræða málefni sem hægt var að tengja við fagmennsku á einn eða annan hátt. Þá var einnig fagnað þeim merku tímamótum að í ár eru 30 ár liðin frá því að námsbraut í ljósmóðurfræði við HÍ var stofnuð.

Formaður Ljósmæðrafélags Íslands, Unnur Berglind Friðriksdóttir, setti ráðstefnuna og bauð gesti velkomna og minnti á ákall alþjóða ljósmæðrasambandsins um að heimurinn þarfnist milljón ljósmæðra til að bæta barneignarþjónustu í heiminum. Að því loknu fól Unnur fundarstjórn í hendur ljósmæðrum á Selfossi, en Björk Steinþórsdóttir yfirljósmóðir á HSS sá um fundarstjórn fyrir hádegi og Hafdís Guðnadóttir eftir hádegi.

Guðlaug Einarsdóttir, ljósmóðir, fyrrverandi formaður félagsins og núverandi skrifstofustjóri í heilbrigðisráðuneytinu, flutti inngangserindi dagsins. Hún ræddi mikilvægi fagmennsku í starfi ljósmæðra og hvernig lagarammi, stefnumótun og þátttaka fagfólks í samfélagslegri umræðu skipta máli fyrir þróun heilbrigðisþjónustunnar. Guðlaug minnti meðal annars á mikilvægi skýrslunnar um Val á fæðingarstað, sem hefði í gegnum tíðina verið ómetanlegur faglegur stuðningur við þróun barneignarþjónustunnar með áherslu á sjálfræði kvenna. Nú stæði yfir stefnumótun um opinbera stefnu í brjóstagjöf þar sem ljósmæður yrðu að sjálfsögðu kallaðar til, enda þeirra sérþekking ómetanleg, bæði hvað varðar klíníska reynslu og faglega innsýn. Guðlaug minnti sömuleiðis á nokkur lýðheilsuverkefni sem snúa sérstaklega að konum og að ráðuneytið væri að vinna að umbótaverkefnum því tengdu, eins og til dæmis varðandi málefni tengd offitu. Þá væri áhyggjuefni bakslag í jafnréttisbaráttu og aukin klámvæðing.

Næstur á dagskrá var Valdimar Þór Svavarsson sem fjallaði um meðvirkni og samskipti á vinnustað. Hann fór yfir hvernig meðvirknimynstur geta mótast snemma á ævinni og hvernig þau birtast síðar í samskiptum fólks. Erindið vakti okkur til umhugsunar um mikilvægi góðs vinnuanda, þar sem heilindi, virðing og sameiginleg markmið eru leiðarljós.

Fyrri kynning á meistaraverkefni var í höndum Stefaníu Guðmundsdóttur, en hún kynnti rannsókn sína „Fann fyrir öryggi í óöruggum aðstæðum“ um reynslu kvenna af meðgönguvernd eftir andvana fæðingu. Rannsókn Stefaníu var eigindleg viðtalsrannsókn og byggði á fimmtán viðtölum við níu konur. Konurnar höfðu allar fætt andvana barn eftir 28 vikna meðgöngu og áttu börn á aldrinum eins til sjö ára þegar viðtölin voru tekin. Konurnar í rannsókninni upplifðu almennt einstaklingsmiðaða og góða þjónustu í kjölfar missis, en lýstu jafnframt hvernig reynslan hefði djúp áhrif og markaði næstu meðgöngu þannig að maður „hefði stöðugt varann á sér“. Niðurstöður bentu til að mikilvægt væri að gefa þessum konum nægan tíma í mæðraskoðunum eða eins og ein konan orðaði það vel „Ég fékk VIP þjónustu og það var einmitt það sem ég þurfti.“

Eftir að Stefanía lauk máli sínu fengum við góða gesti frá fulltrúum Samtaka fólks með offitu (SOF). Í fyrra erindinu flutti formaður félagsins, Sólveig Jónsdóttir, erindi um samtökin og ræddi meðal annars hvernig líkamsímynd og áfallasaga eru oft tengd. Þá greindi hún frá nýlegum rannsóknum sem sýna að þyngdarfordómar eru víða í barneignarþjónustunni og hafa áhrif á upplifun kvenna af eigin líkama og sjálfsvirðingu. Hún minnti heilbrigðisstarfsfólk á að mæta skjólstæðingum af virðingu og forvitni og spyrja opinna spurninga í stað þess að vera fastir í fyrirfram mótuðum hugmyndum um lífsmynstur fólks sem býr við ofþyngd. Í seinna erindinu deildi Hulda Heiðdal Hjaltadóttir, ritari samtakanna, eigin reynslu af meðgöngu hjá konu í ofþyngd, en erindið var sérlega áhrifamikið, en Hulda deilir sinni reynslu með lesendum Ljósmæðrablaðsins í blaðinu að þessu sinni.

Fyrir hádegi lauk dagskránni með erindi Ólafar Ástu Ólafsdóttur undir yfirskriftinni Vagga menntunar og fagmennska ljósmæðra, þar sem hún fjallaði um sögu ljósmæðramenntunar á Íslandi. Hún fór yfir rúmlega 260 ára sögu fagstéttarinnar og þá skemmtilegu staðreynd að í dag sé staðsetning Ljósmæðrafélagsins á Seltjarnarnesi á sömu slóðum og aðsetur Kristine Magnúsdóttur, fyrstu menntuðu ljósmóður landsins sem var ráðin hingað til lands frá Danmörku árið 1761 í tíð Bjarna Pálssonar landlækni. Ólöf Ásta lagði áherslu á að ljósmæðrastéttin hefði alla tíð lagt ríka áherslu á bætta menntun og fagmennsku, um leið og þær hefðu þurft að berjast fyrir sjálfstæði og verndun starfsins.

Eftir hádegishlé flutti Ástríður Stefánsdóttir læknir og siðfræðingur erindi undir yfirskriftinni Hvað merkir það að vera ljósmóðir? Ástríður hóf mál sitt á persónulegum nótum sem móðir og amma, en nálgaðist síðan efnið út frá siðfræði fagstétta. Hún studdist meðal annars við lykilrit um siðfræði fagstétta frá árinu 1994 eftir Daryl Koehn. Áherslupunktar Ástríðar voru að fagmennska byggi á sérþekkingu, ábyrgð og loforði um að beita þekkingu sinni í þágu annarra. Í því samhengi ræddi hún orðið köllun (vocation) og þann mikilvæga eiginleika að finna til auðmýktar í starfi. Hún lagði áherslu á að heilbrigðisþjónustu væri ekki hægt að líkja við viðskiptasamband kaupanda og seljanda. Samband heilbrigðisstarfsfólks við skjólstæðinga byggði á trausti og þeirri djúpu ábyrgð sem hvíldi á okkur gagnvart þeim sem leita sér aðstoðar. Fyrir ljósmæður fælist það meðal annars í að standa vörð um heilsu, sjálfræði og velferð kvenna og fjölskyldna þeirra.

Næst tók Tinna Alicia Kemp til máls og kynnti meistararannsókn sína um reynslu litaðra kvenna af kynþáttafordómum og öráreitni í barneignarþjónustu á Íslandi. Lítið hefur verið rannsakað um þetta efni hér á landi þrátt fyrir aukinn líffræðilegan fjölbreytileika í íslensku samfélagi. Niðurstöður Tinnu sýndu umfangsmikil vandamál í okkar barneignarþjónustu þegar kemur að umönnun þessara kvenna. Þetta kom meðal annars fram í upplifun þátttakenda af fordómum, skorti á menningarlegum skilningi og kerfisbundnum hindrunum sem höfðu áhrif á traust og líðan þeirra. Tinna lagði áherslu á mikilvægi menningarhæfni, fræðslu og markvissrar vinnu gegn fordómum innan heilbrigðisþjónustunnar. Fyrirlesturinn snerti við okkur öllum og vakti okkur til umhugsunar um mikilvægi jafnréttis og aðgengis að öruggri og virðingarríkri þjónustu fyrir allar konur, eða eins og undirtitill rannsóknarinnar gefur til kynna „þú getur ekki bara verið góð við suma.“

Það sem eftir lifði dags var farið yfir sögu ljósmóðurmenntunar og horft til framtíðar. Ólöf Ásta tók upp þráðinn frá því fyrr um daginn og fór betur yfir aðdragandann og hvernig og hvers vegna ljósmóðurnámið fluttist í Háskóla Íslands. Hún minntist líka á að uppi hefði verið orðræða þegar Háskóli Íslands var stofnaður árið 1911 að ljósmæðramenntun myndi flytjast þangað með læknaskólanum, en fjárskortur hefði komið í veg fyrir það. Þá fór Valgerður Lísa Sigurðardóttir yfir þrjátíu ára sögu ljósmóðurfræðinnar við Háskóla Íslands. Þar kom meðal annars fram að frá því að námið hófst innan Háskóla Íslands hafa yfir 320 ljósmæður útskrifast, að jafnaði um ellefu til tólf á ári, með mismunandi próf í ljósmóðurfræði; kandídatspróf, meistarapróf, meistaragráðu og doktorsgráðu. Þá minntist Valgerður á þann mikilvæga áfanga þegar nafni námsbrautarinnar var breytt árið 2021 og deildin fékk nýtt heiti, Hjúkrunar- og ljósmóðurfræðideild, sem var óneitanlega viðurkenning á því mikilvæga fræðastarfi sem ljósmæður hafa lagt til íslenskrar heilbrigðisþjónustu.

Lokaerindi dagsins var svo í höndum Valgerðar Lísu og Berglindar Hálfdánsdóttur, en þær kynntu hugmyndir að nýrri námsleið í ljósmóðurfræði, þar sem gert er ráð fyrir fimm ára meistaranámi í ljósmóðurfræði sem endar með starfsréttindum. Fyrstu þrjú árin yrðu þá að hluta samkeyrð með hjúkrunarfræði, en lögð áhersla á sérstöðu ljósmóðurfræðinnar og hugmyndafræðilegan grunn hennar frá fyrsta degi námsins. Þessar hugmyndir eru ekki nýjar af nálinni, en fylgjendur þessa fyrirkomulags telja að með grunnnámi í ljósmóðurfræði frá upphafi myndi fagleg sjálfsmynd ljósmæðra styrkjast, yngri fræðikonur yrðu til í auknum mæli og meiri samfella yrði í náminu þar sem megináhersla yrði á barneignarþjónustu. Um leið yrðu gefin tækifæri til að byggja upp þekkingu á kvenheilsu í víðri merkingu. Jafnframt var bent á að þessar breytingar samræmdust alþjóðlegri þróun og þeim viðmiðum sem leiðandi samtök ljósmæðra hafa lagt til.

Eftir kynningu Berglindar og Valgerðar fóru fram líflegar pallborðsumræður þar sem þær, ásamt Unni Berglindi og Björk Steinþórsdóttur, sátu fyrir svörum. Ráðstefnugestir fengu þar tækifæri til að ræða fyrirhugaðar breytingar, en meðal þess sem rætt var um voru áhyggjur af því að hjúkrunarbakgrunnur yrði ekki lengur hluti af menntun ljósmæðra, sérstaklega með tilliti til starfa á landsbyggðinni og á smærri heilbrigðisstofnunum. Á móti lögðu fulltrúar námsbrautarinnar áherslu á að markmiðið væri að mennta framúrskarandi heilbrigðisstarfsfólk með skýrari sér­hæfingu í barneignarþjónustu og kvenheilsu. Þá voru áhyggjur um starfsréttindi, launakröfur og uppbyggingu nýju námsleiðarinnar ræddar, en undirliggjandi tónn umræðunnar var að framtíð stéttarinnar væri í höndum ljósmæðra sjálfra og mikilvægt að breytingar yrðu unnar af fagmennsku, framsýni og ábyrgð.

Ljósmæðradeginum 2026 var slitið með ávarpi rektors Háskóla Íslands, Silju Báru Ómarsdóttur, sem afhenti styrki úr Sjóði Bjargar Magnúsdóttur, ljósmóður og Magnúsar Jónssonar, bónda. Að þessu sinni hlutu styrki Emma Marie Swift fyrir rannsókn um langtímaeftirfylgni á upplifun kvenna af barneignarþjónustu, Steinunn H. Blöndal, doktorsnemi fyrir rannsókn á áhrifum yfirsetu ljósmæðra á gæði fæðingarþjónustu og Valgerður Lísa Sigurðardóttir fyrir rannsókn um vímuefnanotkun meðal barnshafandi kvenna.