Í yfirsetu hjá mömmu fann ég og heyrði að bilið milli þungra andardrátta lengdist og lengdist. Það var nótt, ró og friður og við mamma biðum dauðans. Ég fylgdist vel með tímanum á milli, hlustaði og beið. Þegar ég svo féll í djúpan svefn, gat mamma lagt af stað yfir í annan heim. Barnið var sofnað en vaknaði svo við þögnina.
Að ná sér eftir fæðinguna, upphafsöskrið, í það fer heil mannsævi. (1)
Mamma skildi við – nær 96 árum eftir að hún fæddist. Ljósmóðirin í mér man eftir yfirsetu hjá konum í fæðingu. Þá komu hríðir og fóru með hléum, andar-dráttur breyttist og beðið var eftir að líf fæddist. Ég fann tilfinninguna hve margt getur verið líkt með fæðingar- og dánarstund. Í andrúmsloftinu sem erfitt getur verið að lýsa með orðum, er ákveðinn heilagleiki þegar sál kemur í þennan heim eða fer.
Fæðing er oftast fagnaðarstund, jafnvel þó hörmungar gangi yfir, stríð geysi og mislangt geti verið milli lífs og dauða. Eins og ljósmóðirin Hólmfríður Garðarsdóttir sagði um reynslu af hjálparstarfi á Gasa.
„Á fæðingardeildinni sjáum við meiri hamingju en sorg“. (2)
Mamma hafði verið að mestu föst við rúmið síðustu ár en með vakandi huga hafði hún ákveðið að það væri kominn tíminn til að deyja. Hún hætti að borða og taka lyfin sín. Hún sagði okkur í fjöl-skyldunni frá þessari ákvörðun sinni og við studdum hana. Hún var sátt við lífið og tilbúin að fara. Henni var létt, fannst hún vera frjáls og var viss um að pabbi tæki á móti henni hinum megin. Hann kvaddi fyrir tveimur árum og sagði þá við bróður minn: „Ég held að þetta sé búið“. Sólarhring seinna dó hann, saddur lífdaga, þá 95 ára eins og hún núna.
Undirbúningur fyrir dauða eins og fæðingu fór fram. Það var ekkert drama. Það vildi hún ekki. Það var bara komið að þessu, allt eðlilegt og gott að geta hlegið og notið samvistar við sína nánustu. Börn, tengdabörn, barnabörn og barnabarnabörn komu í heimsókn. Jarðarför var skipulögð, hvaða tónlist átti að hafa? Skildi séra Hjálmar, presturinn þeirra á Króknum, sem var hættur að vinna, vera til í eina jarðaförina enn? Vorum við búin að panta kirkjuna? Það þyrfti að velja kistuna og hún búin að ákveða í hverju hún myndi vera: svarta kjólnum, rauðu skónum og með rauða sjalið.
Mamma var fréttaveita og hafði yfirsýnina fram á síðasta dag, vissi hvar við öll í fjölskyldunni héldum okkur, hvort við vorum heima eða í útlöndum. Hún var ánægð með og stolt af sínu fólki, en líka hrein-skilin og vandaði um ef henni sýndist svo. Hún sagði sína skoðun.
Síðasta blaðsíðan var lesin sem reyndist vera í ný-útkominni bók um Akureyrarveikina, en þaðan var hún sjálf og hafði líklega fengið þessa veiki á sínum tíma.
Síðasti vatnssopinn var líka drukkinn. Lífs-lokameðferð hjá starfsfólkinu á Grund var innileg, virðingarverð og fagleg. Mamma þáði framan af drykki með ávaxtabragði en dótturdætur höfðu líka marið safa úr bláberjum og jarðarberjum. Að lokum afþakkaði hún svo allan slíkan munað og vildi bara vatnið. Hún vildi ekki lengja dauðastríðið.
Tveimur dögum fyrir andlátið, kom skyndilega yfir hana löngun í ístopp með hnetum, en hún ætlaði ekki að láta það eftir sér. Dótturdóttir kom samt færandi hendi með ístoppinn; „viltu fá“? spurði hún. Eins og þær væru að stelast sagði hún glottandi; „komdu með hann“. Af mikilli ánægju fékk hún sér þrjá bita, dæsti og brosti. Þær áttu saman sælustund.
Mamma vildi ekki láta draga úr sér, að talað væri um að það gæti tekið lengri tíma að deyja en hún vonaðist til. Þetta urðu 11 dagar. Hún kveið engu, var við stjórn og allt stóðst þetta hjá henni. Að lokum vissi hún lítið af sér og síðasta daginn um nóttina svaf ég, frumburðurinn, við hlið hennar, eins og ég hafði gert minn fyrsta dag fyrir 70 árum. Báðar vorum við desemberbörn, fæddar rétt fyrir jól, áður en hátíð ljóss og friðar gengur í garð og við minnumst gjarnan þeirra sem hafa látist.
Eins og það er sjálfsagt að fæðast, því öll fæðumst við, er lífið ekki sjálfsagt. Við deyjum þó öll. Verkefnin sem við fáum í fangið eru oftast ánægjuleg en geta líka verið erfið og sum meira krefjandi en önnur. Ég minnist tveggja kærra ljósmæðra Steinu Þóreyjar Ragnarsdóttur og Önnu Eðvaldsdóttur sem stóðu frammi fyrir dauða sínum allt of snemma. Með aðstoð ljósusystra áttu þær það sameiginlegt að taka á móti barnabarni undir það síðasta og upplifa gleði og hamingju með sínu fólki sem þær deildu með okkur hinum á samfélagsmiðlum. Í hugleiðingum sínum og kveðjum skrifuðu þær í Ljósmæðrablaðinu um hversu stór hluti ljósmóðurstarfið hafi verið af þeim sjálfum og um sorgina yfir því að geta ekki snúið til baka til að sinna „besta starfi í heimi“. Það hefur stundum verið sagt að ljósmóðurfræðin fjalli um lífið sjálft. Það er, að vera til staðar frá því getnaður á sér stað (eða ef það gerist ekki), frá fæðingu til grafar – vera ljósmóðir af lífi og sál út ævina.
Eitt það markverðasta á lífsleiðinni er að fæðast, að verða til í frjóvguðu eggi, verða að fóstri og manneskju. Við komum úr eggi móður og börn okkar úr okkar eggjum og þeirra börn úr þeirra. Í þessari hringrás lífsins flyst arfur kynslóða. Ég var hluti af henni við dánarbeð mömmu. Eftir langa og farsæla ævi var fagnaðarstund.
Mamma lét færa sér ilmvatnið sitt, Chanel 5 til að hafa á náttborðinu. Hún ætlaði helst að klára það sem ekki tókst en við ljós frá lampanum á dánarstund glitraði guli liturinn á ilmvatninu sem minnti á sólina ganga til viðar.
… Enn erum við minnt á
að við fæðumst úr myrkri
og hverfum um síðir þangað aftur.
Um stundarsakir
lögum við okkur að ljósinu. (3)
- Ljóðlínur Steinunnar Sigurðardóttur úr bókinni Hugástir sem kom út hjá Máli og menningu árið 1999, bls. 14.
- Hólmfríður Garðarsdóttir, ljósmóðir sendifulltrúi Rauða krossins á Gaza á Vísi.is, https://www.visir.is/g/20242594602d/ skila-bod-fra-is-lenskri-ljos-modur-a-gasa.
- Línur úr ljóði eftir Gerði Kristnýju úr bókinni Jarðljós gefinni út af Forlaginu, 2024 á baksíðu.