Að sinna nýfæddum börnum og fjölskyldum þeirra er án efa besta, skemmtilegasta og mest krefjandi starf í heimi. Við ljósmæður erum svo heppnar að vera með þessar litlu manneskjur fyrir framan okkur alla daga, hvort sem það er á skjánum við fósturómskoðanir, við þreifingu á fósturstöðu og hlustanir á fósturhjart-slætti á meðgöngu. Og síðan í fæðingunni sjálfri og fyrstu dagana eftir fæðingu á sængurlegunni, heima-þjónustunni og á Vökudeildinni.
Frá því að ég man eftir mér hefur allt í sambandi við meðgöngu og fósturfræði heillað mig. Sem krakki gat ég legið tímunum saman yfir myndunum í bókum Lennarts Nilsson af fóstrum á mismunandi skeiði með-göngu og kannski stjórnaði þetta að einhverju leyti vali á háskólanámi, þó að það hafi verið stelpurnar sem voru að kynna hjúkrunarfræði á háskólakynningu sumarið eftir menntaskóla 1995 sem sannfærðu mig um að þangað ætti ég að stefna. Það var svo ekki fyrr en ég bjó í Svíþjóð 15 árum síðar sem ég smellti mér í ljós-móðurfræðina, varð barnmorska i Sverige og í dag vinn ég sem ljósmóðir á Vökudeild og kenni kúrsinn um nýburamat í ljósmóðurfræðinni við Háskóla Íslands.
Sagan af því hvernig ég kynntist starfinu á Vöku-deild er svolítið skondin. Eftir fyrsta árið í hjúkrun vann ég á sængurkvennagangi 22-A. Ég var á barna-stofunni þar sem við helltum 10% glúkósu í börnin á nóttunni svo að mömmurnar gætu sofið og sýndum ættingjum krílin í gegnum glerrúðu eftir að þau sögðu okkur herbergisnúmer mömmunnar í gegnum litla lúgu á rúðunni. Við háttuðum öll börnin sem áttu að fara í skoðun hjá nýburalækni að morgni þannig að argandi röð af nýfæddum börnum beið á bleyjunni þegar skoðunin átti að hefjast. Það var einmitt þetta sumar sem ég féll bókstaflega fyrir Vökudeildinni.
Einn morguninn var rólegt yfir vötnum á sængurlegunni og ég fékk að fylgjast með keisaraskurði í fyrsta sinn. Von var á barni með gastroschisis sem átti að fara beint inn á Vökudeild eftir fæðingu. Ég fór í grænu skurðstofufötin, fékk húfu og grímu og svo fékk ég lánaða allt of stóra græna skurðstofuklossa til að tölta í inn í aðgerðina. Þetta var allt svo spennandi og svakalegt. Barnið kom út með garnirnar út um allt, starfsfólk Vökudeildarinnar skutlaði barninu í plastpoka og fór svo með það inn á deild og heppna ég fékk að fylgja með. Ég stóð út í horni og reyndi að láta lítið fara fyrir mér og fannst allir svo prófessional og flottir. Þetta var á gömlu Vökudeildinni og plássið þar var mjög lítið. Þegar ég er búin að standa þarna góða stund fer ég að hugsa mér til hreyfings, ég þurfti að mæta aftur á sængurleguna og halda áfram að vinna. Í öllum þrengslunum flækist ég í risastóru skurðstofu-klossunum, gríp í borð þar sem geymdar voru nálar, blóðprufuglös, astrúprör og fleira, flýg svo á hausinn, dreg borðið með mér og þeytti öllu sem stóð á borðinu yfir starfsfólkið sem sinnti nýfædda barninu. Restinni af þessari heimsókn man ég ekki eftir, ég skammaðist mín svo mikið að ég sá bara svart. En einhverjum fræjum var samt sáð þarna þar sem ég lá á gólfinu á Vökudeildinni. Sumarið eftir var ég mætt þangað í sumarafleysingar og hef verið að sinna nýburum meira og minna allan minn starfsferil síðan þá.
Nýburinn er einstaklega vel hannaður af náttúrunnar hendi til að lifa af og þessi litlu viðkvæmu kríli sem foreldrarnir halda á eins og brothættu eggi, þola svo miklu meira en margir gera sér grein fyrir. Nýburar sem ganga í gegnum erfiða fæðingu geta verið með tölur á naflastrengsblóðgösum sem myndu steindrepa okkur stóra og sterka fullorðna fólkið.
Nýburarnir sem lenda í öndunarörðugleikum eftir fæðingu og liggja slöpp og stynjandi á CPAP snúa oft við á nokkrum klukkutímum og eru þá tilbúin að smella sér á brjóstið og takast á við lífið. Nýburinn er nefnilega mesti töffari mannkyns, og jafnvel minnstu og viðkvæmustu fyrirburarnir sem við sinnum á Vöku-deildinni eru sífellt að koma okkur á óvart með seiglu og ákveðni.
Þrátt fyrir að vera svona vel í stakk búin til að takast á við fæðinguna og umskiptin eftir fæðingu er alltaf viss hópur nýbura sem þarf á stuðningi og meðferð að halda til að ná að þroskast og dafna. Þar kemur starfsfólk Vökudeildarinnar til sögunnar og sinnir þessum magnaða sjúklingahópi sem er ansi mis-leitur þrátt fyrir að öll séu þau nýfædd. Þyngdin getur verið frá 450 grömmum upp í fimm kíló. Innlögnin getur verið vegna súrefnisskorts í fæðingu, fæðingar-galla, sýkingar, blóðsykursfalls, gulu, fyrirburaskaps o.fl. Engin vakt á Vökudeildinni er eins, stemningin á deildinni sveiflast úr hádramatískri gjörgæslu og endurlífgunum yfir í aðstoð við brjóstagjöf og kennslu í hvernig á að baða og sinna nýja fjölskyldumeðlimnum.
Nýburar lifa í núinu, þegar þeim líður vel, þá líður þeim vel, ef þau eru svöng eða vilja nánd þá fer það ekki fram hjá okkur og ef þau eru að veikjast þá getur það gerst hratt og mikilvægt er að grípa inn í ferlið áður en veikindin verða alvarleg. Að meta og þekkja áhættuþætti á meðgöngu, í fæðingu og í sængurlegunni hjálpar okkur að finna þá nýbura sem sýna frávik frá hinu eðlilega. Þetta er mikilvægur hluti af starfi ljós-mæðra og er einmitt kjarninn í nýburakúrsinum sem nú er kenndur á fyrstu önn ljósmæðranámsins. Þar læra ljósmæður að gera líkamsmat á nýbura, greina áhættuþætti og beina þeim börnum í réttan farveg sem þurfa á meiri aðstoð að halda. Áfanginn hefur verið hluti af grunnnámi ljósmæðra frá árinu 2022 en var þar áður kenndur í endurmenntun og í mastersnámi og er því að myndast góður hópur af ljósmæðrum sem gerir nýburaskoðanir. Það hefur verið frábær reynsla að byggja upp áfangann með Elínu Ögmundsdóttur, Þórði Þórkelssyni, Þórði Þórarni Þórðarsyni og öðru góðu samstarfsfólki á Vökudeildinni og kenna ljósmæðra-nemum sem eru, að ég held, áhugasömustu nemar Háskóla Íslands.
Nú þegar við fögnum því að jólahátíðin er að ganga í garð getum við hugsað til nýburans hans Jesú, sem var sonur frumbyrjunnar Maríu sem líklegast var bara 14–16 ára gömul. Hún hossaðist um á asna kas-ólétt á leið til Betlehem þar sem drengurinn fæddist síðan í fjárhúsi, þar sem gæðablóðið hann Jósef tók á móti. Bara af þessari lýsingu erum við búin að greina marga áhættuþætti sem gætu hafa sett strik í reikninginn hjá honum Jesú litla. En fæðingin virðist hafa gengið vel og hann náði greinilega að aðlagast lífinu utan móðurkviðs hratt og vel, gat haldið á sér hita og komist á brjóst því hann óx og dafnaði og markaði ansi djúp spor í heimssöguna.
Við höfum öll verið og erum öll afkomendur nýburatöffara sem gerðu nákvæmlega það sem þeir áttu að gera fyrst eftir fæðingu, með og án aðstoðar. Við frásoguðum vökvann úr lungunum á okkur og fylltum þau af lofti, skiptum úr fósturblóðrás yfir í nýburablóðrás, öskruðum á mat og umhyggju og náðum að vaxa og þroskast í þær manneskjur sem við erum í dag. Þessi ótrúlegu umskipti sem verða þegar barn fæðist er alltaf jafn mikið kraftaverk og að fá að sjá þetta gerast á hverjum degi í starfi okkar sem ljósmæður eru algjör forréttindi.
Gleðileg jól!