„Hann spurði hvort þetta væri meira en bara bæklingur"

Brjóstagjafabókin fyrir foreldra og fagfólk var gefin út síðastliðið haust en að henni standa ljósmæðurnar og brjóstagjafaráðgjafarnir Hallfríður Kristín Jónsdóttir, Hildur Á. Ármannsdóttir, Hulda S. Þórðardóttir, Ingibjörg Eiríksdóttir og Þórunn Pálsdóttir. Útgáfan var hóp­ fjármögnuð á KarolinaFund og útgáfuteiti haldið með pompi og prakt þann 26. janúar 2025. Þar var gleðin við völd og flykktust ljósmæður þangað ásamt aðstandendum höfunda og öðrum vel­ unnurum. Saman hafa þær stöllur samtals 80 ára reynslu sem form­legir brjóstagjafaráðgjafar (IBCLC), en reynsluþekkingin er ívið lengri þar sem þær hafa allar stutt við brjósta­gjöf á einn eða annan hátt í mun lengri tíma, bæði sem ljósmæður og leik­menn. Við hvetjum alla til þess að kynna sér þessa frábæru bók og tryggja sér ein­tak ef þið hafið ekki þegar gert það.

Hallfríður, eða Fríða eins og við flest þekkjum hana, svaraði nokkrum spurningum Ljósmæðra­blaðsins um tilurð bókarinnar og ferlið á bak við svona stórvirki.

Hvernig kviknaði hugmyndin að bókinni?

Við Þórunn og Hildur erum ljósusystur og höfum oft rætt um að það vanti efni á íslensku um brjósta­gjöf. Ástæðurnar eru þó fleiri en þar má nefna að tíðni brjósta­gjafar á Íslandi er ekki há og okkur finnst konur einnig fá misvísandi upp­lýsingar um brjósta­gjöf. Við störf okkar sem brjósta­gjafa­ráð­gjafar sjáum við að konur leita oft til okkar með ein­föld vanda­mál sem hefði verið hægt að leysa mun fyrr ef rétt aðstoð hefði verið til staðar. Okkur langaði líka að fræða heil­brigðisstarfs­fólk betur sem vinnur með konum sem eru með barn á brjósti eða eru að undir­búa sig fyrir brjósta­gjöf. Okkar upp­lifun er sú að konur fá oft röng skilaboð frá heil­brigðis­starfs­ fólki sem veldur óöryggi hjá þeim. Það er draumur okkar að allar konur sem eiga von á barni og allir fag­aðilar sem sinna þeim lesi þessa bók. Eftir að bókin kom út hittum við samt ennþá heil­ brigðis­starfsfólk eða konur sem vita ekki af til­urð hennar. Þá er gott að geta bent á áreiðan­legar upp­lýsingar í bókinni og jafnvel sagt „þú getur lesið betur um þetta í bókinni“ þótt maður hugsi kannski frekar með sjálfri sér „mikið væri gott að þessi ætti bókina.“

Hvenær hófuð þið ykkar samstarf?

Það var í byrjun árs 2023 sem Þórunn hóaði okkur saman og þannig byrjaði þetta. Fyrsti fundurinn okkar var á Te og kaffi í Garða­ bæ og þar settum við niður fyrir okkur það efni sem okkur fannst þurfa að vera í bókinni og skiptum því á milli okkar. Sú verka­skipting var reyndar í stöðugri þróun. Á þessum fundi byrjuðum við einnig að ræða hvernig við myndum gefa út bókina og reyndum að gera grófa fjár­hagsáætlun. Í fyrstu leituðum við til nokkurra bókaútgáfa sem höfðu ekki trú á því að það væri markaður fyrir bók sem þessa á Íslandi. Við af­sönnuðum það svo sannarlega þegar við seldum um 400 bækur gegnum Karolina Fund í for­sölu! Að lokum töluðum við svo við Jónas hjá Bóka­félaginu sem hafði strax trú á okkur og var til í að gefa út bókina okkar.

Markhópur bókarinnar eru foreldrar ekki síður en ljósmæður eða annað fagfólk. Hvernig fannst ykkur

ganga að skrifa bókina með það fyrir augum?

Það var mun auðveldara en ég hélt. Okkar hugmynd var sú að í stað þess að skrifa tvær bækur, eina fyrir fag­fólk og eina fyrir foreldra, væri betra að allir fengju sömu upp­lýsingarnar. Það myndi auð­velda sam­vinnu milli kvenna og fag­fólks þar sem allir væru þá bók­staf­lega á sömu blað­síðu. Konur sem eru vel upp­lýstar verða með­vitaðri um hvað fagfólk ætti að ráð­leggja, og fyrir vikið virkari þátt­takendur í eigin brjósta­gjöf.

Við höldum því fram að þannig vald­eflum við konur, að þá séu þær við stýrið í sinni brjósta­gjöf en ekki far­þegar í aftur­sætinu. Konur sem eru barns­hafandi eru oft svo fróð­leiks­fúsar svo bókin talar vel til þeirra. Við höldum einnig að hún nýtist fag­fólki afar vel. Sem dæmi má nefna að við höfundarnir sjálfar, lærðum heil­mikið sjálfar um brjóstagjöf við að skrifa bókina. Það segir segir svo margt. Brjóstagjöf er marg­þætt og allt fag­fólk ætti að geta lært eitthvað við að lesa bókina. Það er einnig gaman að segja frá því að þetta er fyrsta bókin sem skrifuð er á íslensku af fag­fólki. Það hefur áður verið skrifuð bók um brjósta­gjöf af konu, en sú var ekki heil­brigðis­ menntuð. Annars hafa bækur um brjósta­ gjöf eingöngu verið þýddar.

Helsta áskorunin var líklega kaflinn um hvernig mjólkin verður til. Þar býr flókin og um­ fangsmikil líf­eðlis­fræði að baki sem er mikil­væg undir­staða til þess að skilja hvernig mjólkurfram­leiðsla virkar. Við ákváðum að setja inn sér­kafla í þessari um­fjöllun þar sem við útskýrðum mjólkur­fram­leiðslu á foreldra­máli og sögðum frá henni í stuttu máli.

Hvaða áskorunum stóðuð þið frammi fyrir við skrif bókarinnar?

Mikilvægustu skilaboðin sem við sendum konum eru að þær hafi alltaf val, að þær eru við stjórn og að þeim líði vel í brjósta­gjöfinni. Skilaboðin sem okkur langar að skíni í gegn eru að aðal­atriðið sé að móður líði vel með brjósta­gjöfina. Ef sú er ekki raunin þarf konan auka stuðning, um­hyggju og sér­tæka ráð­gjöf. Einnig vildum við passa að vanda umtal um þurr­mjólk og þær konur sem kjósa pela­gjöf. Það getur verið við­ kvæmt að tala upp brjósta­gjöf án þess að gera lítið úr þurr­mjólk. Við orðum þetta held ég ágæt­lega í formálanum: „Að við­ halda mjólkur­ framleiðslu tekur í sumum til­ vikum of mikið á móður og alla fjöl­skylduna til að það sé þess virði. Við höfum ekki enn hitt þá móður sem er ekki að gera sitt allra besta þegar kemur að brjósta­gjöf og umönnun barnsins síns.“

Við þurftum oft að velta fyrir okkur fleiru svo sem því að orða­ lag þarf að gefa rétt skila­ boð. Sem dæmi er betra að segja við nýjar mæður heilbrigðra hraustra nýbura að ráðlagt sé að gefa brjóst 8–12 sinnum á sólar­hring í stað þess að segja á þriggja klukku­stunda fresti því fastar gjafir geta valdið áhyggjum. Þetta er vand­meðfarin vegur að feta. Annað er að fjöl­skyldu­ gerðir núna eru mis­munandi. Þegar við vorum búnar að skrifa bókina áttuðum við okkur á því að við nefndum aldrei orðið pabbi eða faðir sem skýtur kannski skökku við og gæti virkað frá­hrindandi fyrir um­hyggju­sama feður. Í langflestum tilvikum er pabbi/faðir til staðar í upp­hafi lífs hjá barni. Við töluðum alltaf um maka eða stuðningsaðila.

Við ákváðum því að nota orðin í bland og skrifuðum ýmist um maka, feður eða stuðningsaðila. Með því reyndum við að taka mið af mismunandi fjöl­skyldu­gerðum og þeim stuðningi sem móðir og barn hafa í kringum sig. Auk þess tölum við um konur eða mæður í textanum en það á líka við um kvár.

Hvernig gekk að vera fimm ljósmæður að skrifa saman bók?

Það má segja að samstarf okkar við að skrifa bókina hafi gengið mjög vel. Það er eiginlega ótrúlegt að fimm konur hafi getað komið sér saman um texta sem við allar erum ánægðar með. En verkið var nú samt mun umfangsmeira en við héldum og meðgangan 20 mánuðir. Þessi tími fór í að taka saman efni, ræða það frá öllum vinklum, betrumbæta og umskrifa. Þessi bókar­ skrif voru lærdómsríkt ferli fyrir okkur allar.

Við hittumst aðallega á Zoom sem var áskorun. Líklega þó meiri fyrir fjöl­skyldur okkar sem þurftu oft að tipla á tánum í kringum okkur því aukahljóðin í Zoom eru tölu­ verð. Það þurfti oft að þagga niður í smjatti þegar aðrir heimilis­meðlimir tóku til matar síns í nágrenni við okkur. Þá kom fyrir að þátt­taka á fundum væri við sérstakar að­ stæður, keyrandi farþegi í bíl eða um miðja nótt í öðru tíma­ belti. Í heildina hittumst við kannski fimm eða sex sinnum í raun­tíma á þessu tveggja ára tíma­bili sem tók að skrifa bókina. Þetta gekk eiginlega bara fárán­lega vel og aldrei neitt drama eða leiðindi. Í vafaatriðum var það meiri­hlutinn sem fékk að ráða varðandi texta og orð sem allir sættu sig við. Upp­lesturinn var auðvitað mis­skemmti­legur og stundum sáust hálf dottandi augu á skjánum á Zoom. Þegar uppi er staðið höfðum við hins vegar allar sama mark­mið – að búa til frábæra bók um brjósta­gjöf – og hversu ein­beittar við vorum í þessu verk­efni lýsir því vel hversu mikla ástríðu og áhuga við höfum á brjóstagjöf.

Getur þú deilt með okkur sögu á bak við tjöldin um tilurð bókarinnar eða við skriftir hennar?

Fyndnast var kannski að þegar við fórum á fyrsta fundinn með Jónasi í Bóka­félaginu, þá spurði hann okkur hversu mikinn texta við værum með og hvort þetta væri meira en bara bæklingur? Ég held við höfum hlegið að því enda­ laust þegar orða­fjöldinn tikkaði stöðugt og var kominn upp í tæp­lega 70 þúsund orð – að lík­lega gætum við fullyrt að þetta efni sem við hefðum í höndunum væri nú meira en bara bæklingur.

Það má kannski segja að aðalágreiningsefnið hafi verið forsíðu­myndin og hvaða veitingar skyldu vera í útgáfu­ hófinu. Að ákveða forsíðumynd tók þrjár vikur. En útkoman er frábær og vel við hæfi að það sé einmitt þessi fallega ljós­mynd af Elfu Lind ljós­móður og dóttur hennar Lóu sem er rúm­lega tveggja ára sem prýðir for­ síðuna. For­síðu­ myndin gefur svo falleg skila­boð: þar er falleg „venjuleg kona“, ekki upp­stríluð eða búin að fara í förðun eða hár­ greiðslu og ekkert er búið að eiga við myndina. Konan er bara í augnablikinu. Hún stendur með barnið sitt á brjósti sem gefur þau skila­boð að konur megi fylgja líkamanum og gefa brjóst allskonar.

Nú fjármögnuðuð þið bókina með hópfjármögnun og ég veit að það var mikil eftirvænting í loftinu að fá eintökin í hendurnar hjá okkur ljósmæðrum. Hvernig finnst ykkur móttökurnar hafa verið?

Það var svakaleg spenna í byrjun nóvember árið 2023, þegar söfnuninni var við það að ljúka og það vantaði svo lítið upp á að markmiðið næðist. Við endur­ræstum síðuna allt kvöldið – á meðan fjöl­miðlar voru að lýsa yfir hugsan­legu eld­gosi. Við vorum hræddar um að ef færi að gjósa myndi það taka athyglina frá okkur. Við náðum okkar mark­miði rétt fyrir lokun á mið­nætti og daginn eftir byrjaði að gjósa. Það er gaman að segja frá því að ljós­mæður voru lang­stærsti hluti styrktar­ aðila fyrir utan fjöl­skyldur okkar og vini. Við erum meyrar og þakk­látar fyrir að hafa þennan ljós­mæðra­her á bak við okkur. Ég held að margar ljós­mæður hafi verið jafn spenntar og við á loka­metrum söfnunarinnar sem sást vel í því að einhverjar ljós­ mæður keyptu tvö til þrjú eintök eða lögðu inn auka­lega frjáls fram­lög svo við myndum ná okkar mark­miði. Við höfum reyndar enn ekki fengið neinar sölu­tölur en við höfum fundið fyrir góðum mót­tökum og fengið mörg hrós. Við sjáum líka oft bókina uppi við hjá því fólki sem við sinnum en við getum ekki neitað því að við bíðum líka mjög spenntar eftir sölu­tölum.

Hvað viljið þið helst að komist til skila úr bókinni til okkar ljósmæðra?

Eins og alltaf viljum við að hugmyndafræði ljósmæðra sé leiðar­ljósið í ráðgjöf í brjóstagjöf. Það felst í því að hafa trú á hinu eðli­lega ferli en vera með­vitaður um það sem getur farið úr­skeiðis og grípa þá inn í og bregðast við vanda­málunum þegar þau koma upp. Við viljum leggja áherslu á að mikil­vægt sé að gefa mjólkur­fram­leiðslu­ferlinu tíma. Það getur stundum tekið allt upp í tvær vikur fyrir sumar konur að ná upp fram­ leiðslunni, til að fram­leiða nóg fyrir sitt barn. Okkur þætti líka vænt um ef hægt væri að undir­búa konur vel og fræða á með­göngunni um brjósta­gjöf. Upphafið skiptir svo miklu máli og hvernig hægt sé að leggja grunn að árangurs­ríkri mjólkur­ fram­leiðslu. Það skiptir virkilega sköpum þessi fræðsla. Það er alltaf spurning hvort það sé nægi­legt svig­rúm til þess í mæðra­verndinni og svo er mikil­vægt að hvetja konur til þess að sækja sér nám­skeið. Eftir fæðinguna og í sængur­legunni þarf svo að setjast niður með konum og virkilega horfa á og meta brjósta­gjöfina. Við höldum reyndar að flestar ljós­mæður geri það. Þetta mat, sam­ræða og endur­gjöf er svo dýr­mætt og vald­eflir konur. Við viljum einnig minna á og hvetja ljós­mæður til þess að vera dug­legar að sinna endur­menntun í tengslum við brjósta­gjöf. Það er til dæmis hægt að fara á ráð­stefnur, bæði í raun­tíma og á netinu og bara almennt vera með­vitaður um að hafa nýjustu þekkingu og ráð­leggingar á hreinu.

En hverju viljið þið koma til skila til foreldra?

Að undirbúa sig vel á meðgöngunni svo maður hafi raun­hæfar væntingar til nýburans og tímans saman fyrstu daganna. Okkar draumur væri að allar barns­hafandi konur fengju bókina að gjöf. Þá myndum við hvetja konur til að lesa fyrstu þrjá kaflana í bókinni á með­göngunni sjálfri, um ákvarðana­ töku varðandi brjósta­gjöf eða ekki, ávinning brjósta­gjafar, hvernig þær geti undirbúið sig og ef þær hafa áhyggjur að leita sér aðstoðar. Einnig er gott að lesa um upp­haf lífsins, mikil­vægi gullna klukku­tímans eftir fæðinguna, hvernig maður leggur barn á brjóst, hegðun nýburans fyrstu dagana og fleira. En bókin er líka upp­fletti­rit og hægt að nota hana sem slíka þegar vanda­mál koma upp eða tekist er á við mis­munandi áskoranir.

Fyrst og fremst er samt mikil­vægt að hvetja mæður til þess að hafa trú á eigin getu og vera í núinu. Í tækni­ samfélaginu sem við búum í er auð­velt að villast af leið. Stundum hef ég til dæmis áhyggjur af notkun snjall­ forrita í þessu sam­hengi. Ég sé að sum þessarar snjall­forrita sem eiga að auð­velda lífið hafa öfug áhrif og valda streitu í sam­skiptum móður og barns. Þar er upp­skriftin sú að barnið eigi að fylgja ákveðnu mynstri sem við­ komandi barn gerir ekki, sem lík­lega er bara eðli­legt fyrir það barn. Foreldrar þurfa að læra að lesa í þarfir nýburans og það gerist bara með sam­verunni og því að horfa á barnið og kynnast því sem einstaklingi með sínar einstaklings­miðuðu þarfir. Foreldrar vilja auð­vitað alltaf gera það sem er best fyrir barnið. Og þá er gott að fara inn á við og leggja áherslu á að það er svo mikil­vægt að nota inn­sæið og treysta. Njóta sam­verunnar og taka sinn tíma til að kynnast barninu og lesa í hegðun þess og þarfir, en ekki horfa á klukkuna.