Samkvæmt hefð undanfarinna ára birtist hér í blaðinu stutt lýsing á reynslu foreldra af einhverjum hluta barneignarferlisins, oftast fæðingu, sem unnin er af nemanda á fyrra ári í ljósmóðurfræði. Hér lýsir Eygló Brá fyrra árs nemi, samtali sem hún átti við foreldra í tengslum við fæðingu fyrsta barns. Tilgangur verkefnisins er að æfa sig í samtali við foreldra, skoða atburðarás út frá gagnreyndri þekkingu og menningu hvers tíma og greina þau hugtök sem einkenna frásögn viðmælenda. Í þessari stuttu samantekt er sér-staklega horft á þau hugtök sem Eygló Brá fannst mest áberandi. Hugtökin eru ljósmæðrum kunn en það er alltaf áhugavert að sjá að þau eru ekki eingöngu fyrirbæri í ræðu og riti heldur eru þau samofin reynslu og upplifun skjólstæðinga okkar.
HELGA GOTTFREÐSDÓTTIR, prófessor í ljósmóðurfræði
Fæðing fyrsta barns eru stór tímamót í lífi foreldra og nálgun ljósmæðra getur haft mikil áhrif á þeim tíma-mótum. Anna og Garðar áttu von á sínu fyrsta barni árið 2023 og fannst það skipta miklu máli að undirbúa sig vel. Þau fóru á fæðingarfræðslunámskeið og lásu sér til um hverju þau gætu búist við í fæðingunni. Upplifun þeirra af ljósmóðurinni í meðgönguvernd var góð og það myndaðist gott meðferðarsamband á milli þeirra og hennar. Mikil umræða var um GBS á þessum tíma og vildi Anna því að skimað væri fyrir GBS hjá sér. Anna upplifði að ljósmóðirin væri hvorki með eða á móti því vali og hafði bent henni á að lesa sér til fróðleiks um GBS. Anna upplifði því að hún hefði sjálfræði með því að geta tekið upplýsta ákvörðun og hún fékk stuðning varðandi sína ákvörðun um að þiggja GBS skimun. Anna greindist með GBS og fékk því upplýsingar um hvernig yrði gripið inn í fæðingunni með tilliti til þess.
Þrátt fyrir að Önnu og Garðari fyndist þau vel undirbúin fyrir fæðingu kom upplifunin þeim á óvart. Þau tóku sérstaklega eftir því hversu mismunandi við-mót þau fengu frá ólíkum ljósmæðrum. Anna missti vatnið þá gengin 40 vikur og þrjá daga. Hún fór strax á fæðingardeild þar sem hún var GBS-beri og vissi að hún þyrfti að fá sýklalyf í fæðingunni. Það kom henni hins vegar á óvart að henni var ráðlagt að taka inn töflu til gangsetningar til að stytta fæðingarferlið. Anna upplifði í þeim aðstæðum að hún hefði ekki val þar sem útskýrt var fyrir henni að ekki væri ráðlagt að vera lengi í fæðingu með sýklalyf vegna barnsins. Þar sem Anna vildi setja barnið í fyrsta sæti þá ákvað hún að hún yrði að taka töflurnar. Hún fékk því töflu til gangsetningar og sýklalyf þremur klukkutímum eftir að hún missti vatnið. Á þessum tímapunkti var hún hvött til að fara heim til að hvíla sig, þarna hafði þó enginn skoðað hana með tilliti til hvar hún væri stödd í fæðingarferlinu, þótt hún væri byrjuð að finna fyrir samdráttum.
Á leiðinni heim urðu hríðarnar sterkar og eftir um tvær klukkustundir var Anna komin með sterkar reglulegar hríðir. Þau fengu því að koma aftur á fæðingardeild tveimur og hálfum tíma eftir að hún fékk sýklalyfið og töfluna. Þegar þau komu til baka upplifðu þau bæði að ekki væri tekið mark á þeim. Ljósmóðirin sem tók á móti þeim spurði hvort hún væri virkilega svona illa haldin. Ekki var laus fæðingar-stofa á þessum tímapunkti svo Anna fékk hjólastól og þeim Garðari var komið fyrir inni á skoðunarherbergi. Enginn leit við hjá þeim fyrr en einum og hálfum tíma síðar þegar fæðingarstofa losnaði. Lítið hafði verið rætt við þau, Önnu hafði ekki verið boðin verkjameðferð í neinu formi og hún var ekki skoðuð með tilliti til hvar í fæðingarferlinu hún væri stödd.
Á þessum tímapunkti var Anna komin með mikla rembingsþörf. Það er svo fyrst þegar hún er komin á fæðingarstofu að ljósmóðirin sem tók á móti þeim spyr hvort ekki sé búið að gera skoðun á henni? Þau svara að svo sé ekki og í kjölfarið er Anna skoðuð og ljósmóðirin segir svo við Önnu; „þú ert tilbúin, þú mátt byrja að rembast“. Klukkutíma síðar eru svo vaktaskipti og ný ljósmóðir tekur við. Hún byrjar strax á því að leiðbeina Önnu um öndun og hvernig hún eigi að rembast. Þarna fyrst fannst Önnu hún vera örugg og treysti ljósmóðurinni til að leiða sig áfram þar sem henni fannst hún vera búin að missa stjórn. Hún upplifði þó fljótlega tilfinningu um stjórn samfara leiðbeiningum frá ljósmóðurinni. Undir lokin voru dýfur í riti hjá barninu en þrátt fyrir það talaði ljósmóðirin við þau og útskýrði hvað væri í gangi allan tímann sem veitti þeim öryggi. Barnið fæddist svo hálftíma síðar. Ljósmóðirin sem tók á móti barninu var hjá þeim í dágóða stund, studdi við Önnu við brjóstagjöf, leiðbeindi Garðari um hvað hann þyrfti að gera í umönnun barnsins án þess þó að skipta sér af honum sem honum fannst efla sjálfstraust sitt. Þau höfðu bæði orð á því að upplifunin eftir vaktaskipti hefði verið svo góð og það hafi litað þeirra fæðingarreynslu. Þegar lengra var komið frá fæðingunni veltu þau fyrir sér hvernig nálgun ljós-mæðra hafði áhrif á upplifun þeirra. Það kom Önnu á óvart hversu berskjölduð henni fannst hún vera í fæðingunni og treysti ljósmæðrum til að leiða sig áfram og taka ákvarðanir en almennt er hún dugleg við að afla sér upplýsinga og tekur ekki ákvarðanir nema hún hafi ígrundað málin vel áður.
Hugtök í fæðingarfrásögn
Í fæðingarsögu Önnu og Garðars voru þrjú hugtök áberandi, frá meðgönguvernd og fram yfir fyrstu klukkutímana eftir fæðingu. Þessi hugtök eru; upplýst val, traust og valdefling.
Það er mikilvægt að fræða verðandi foreldra og gefa þeim réttar upplýsingar til að þau geti tekið upp-lýstar ákvarðanir. Það er ekki einungis réttur hvers og eins að geta tekið ákvarðanir heldur getur það leitt til jákvæðari upplifunar af fæðingunni (1). Upplýst val kom tvisvar sinnum fram í frásögninni. Þegar Anna ákvað að láta skima fyrir því hvort hún væri GBS-beri hlustaði ljósmóðirin á hana og benti henni á að lesa sér til og þar með studdi hún Önnu í að taka upplýsta ákvörðun. Upplifun Önnu af því í fæðingunni var því hins vegar öfugt farið en þegar Anna kom á fæðingar-gang var hún spurð hvort hún vildi ekki fá töflur fyrir gangsetningu. Þar var henni sagt að það væri betra fyrir barnið að vera ekki of lengi í fæðingu með sýklalyf en ekki voru gefnar upplýsingar um þá neikvæðu þætti sem gangsetning getur haft í för með sér. Þannig var ekki stutt við upplýst val Önnu. Anna nefndi það í við-talinu að þegar hún hugsaði til baka hefði hún ekki valið að taka töflurnar þar sem fæðingin var hafin og miðað við þá þekkingu sem hún hefur aflað sér í dag hefði hún viljað bíða með töflurnar.
Til að gott meðferðarsamband myndist á milli fæðandi konu og ljósmóður þarf að vera til staðar traust, virðing og stuðningur (2). Anna fann mikinn mun á milli ljósmæðra og talaði um það þegar seinni ljósmóðirin kom að hún hafi fundið fyrir trausti; ljósmóðirin mætti henni þar sem hún var stödd, talaði við hana í gegnum fæðinguna og veitti stuðning. Traust getur verið skilgreint sem traust gagnvart annarri manneskju en á einnig við um sjálfstraust. Það að upplifa traust frá ljósmóður getur því eflt sjálfstraust móður í fæðingu (3). Þetta getur hafa litað upplifun Önnu af fyrri ljósmóðurinni þar sem henni fannst ákvarðanir teknar frá henni og þar með upplifði hún ekki sama traust til hennar og þeirrar ljósmóður sem sinnti henni í seinni hluta fæðingarinnar. Þetta samræmist rannsókn O’Brien o.fl. (3) sem sýndi að ef konur fengu ekki stuðning við að taka upplýstar ákvarðanir upplifðu þær minna traust frá ljósmóður.
Það eru margir þættir sem hafa áhrif á valdeflingu, umhverfi hefur áhrif ásamt því hvernig ljósmóðir mætir einstaklingnum og til að hægt sé að tala um valdeflingu þarf traust að vera til staðar. Valdefling getur hjálpað konunni að ná betri stjórn á aðstæðum í fæðingu, trú á eigin getu og einnig undirbúið foreldra fyrir nýja foreldrahlutverkið (4). Anna og Garðar upplifðu bæði valdeflingu frá seinni ljósmóður, Anna í fæðingunni þegar hún studdi hana og hvatti hana áfram með leið-beiningum og Garðar þegar hann tók sín fyrstu skref í umönnun barnsins.
Samantekt
Þegar rýnt er í hugtökin sem voru notuð í frásögninni sést hvernig þau tengjast öll og styðja hvert annað. Í fæðingarsögu Önnu og Garðars kemur fram hversu mikilvæg samskipti eru í fæðingu. Það var stutt á milli þess að þau upplifðu óöryggi þar sem þeim fannst ekki á sig hlustað og þeim fannst þau vera að missa stjórn á aðstæðum og svo þess að upplifa öryggi þar sem traust myndaðist á stuttum tíma milli þeirra og ljósmóðurinnar. Verðandi foreldrar þurfa að treysta því að ljósmóðir gefi réttar upplýsingar til að geta tekið upplýsta ákvörðun. Einnig þarf traust að vera til staðar svo að foreldrar upplifi valdeflingu. Með því að gefa foreldrum tækifæri á að taka upplýsta ákvörðun eykst svo aftur tilfinning um valdeflingu. Það sést á þessari frásögn hversu mikilvægt er að ljósmæður og ljósmóðurnemar viti hversu mikil áhrif viðmót þeirra hefur á fæðingarupplifun foreldra.
Heimildaskrá
- Kokkosi E, Stavros S, Moustakli E, Vedam S, Potiris A, Mavrogianni D, Antonakopoulos N, Panagopoulos P, Drakakis P, Gourounti K, Iliadou M. Sarella A. Informed Consent in Perinatal Care: Challenges and Best Practices in Obstetric and Midwifery-Led Models. Nursing Reports. 2025; 15(8):273. https://doi.org/10.3390/nursrep15080273
- Almorbaty H. Ebert L. Dowse E. Chan S. W. An integrative review of supportive relationships between child-bearing women and midwives. Nursing open. 2023:10(3): 1327–1339. https://doi. org/10.1002/nop2.1447
- O'Brien, D., Butler, M. M. og Casey, M. (2021). The importance of nurturing trusting relationships to embed shared decision-making during pregnancy and childbirth. Midwifery. 2021: 98,: 102987. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.midw.2021.102987
- Hermansson E. Mårtensson L. Empowerment in the midwifery context—a concept analysis. Midwifery, 2011: 27(6): 811–816. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.midw.2010.08.005