Nú á vormánuðum hófst formleg innleiðing verkefnisins fæðingarparís (Labour Hopscotch) á fæðingarvakt Landspítala. Verkefnið er unnið í samstarfi við Heilsugæslu Höfuðborgarsvæðisins en jafnframt hefur öllum heilsugæslustöðvum sem sinna meðgönguvernd og öllum fæðingarstöðum utan Landspítala verið boðið að taka þátt í verkefninu.
Innleiðing á Fæðingarparís er liður í starfsnámi höfundar þessarar greinar til sérfræðiréttinda í ljósmóðurfræði á Landspítala, með áherslu á fæðingarhjálp og eðlilegt fæðingarferli. Margir hafa komið að verkefninu enda umfangsmikið. Steinunn H. Blöndal ljósmóðir hefur unnið að verkefninu frá byrjun, en auk hennar hafa ljósmæðurnar Ásta Dan Ingibergsdóttir, Hildur Holgeirsdóttir og Guðlaug Erla Vilhjálmsdóttir tekið þátt í innleiðingu verkefnisins á deildinni. Berglind Hálfdánsdóttir dósent í ljósmóðurfræði hefur einnig verið okkur til halds og traust, meðal annars í alþjóðlegu samstarfi, en í gegnum hana komumst við í samband við Sinead Thompson, upphafskonu Labour Hopscotch. Þá veitti Berglind faglega ráðgjöf við gerð fræðsluefnis og þýðingu.
Strax var ljóst að til þess að fæðingarparís yrði að veruleika hér á landi yrði að koma á samstarfi milli meðgönguverndar og fæðingarþjónustu Landspítala þar sem hugmyndafræðin byggir að miklu leyti á undirbúningi sem á sér stað á meðgöngu. Skemmst er frá því að segja að allir sem haft hefur verið samband við hafa tekið verkefninu fagnandi, bæði innan og utan Landspítala. Anna Sigríður Vernharðsdóttur leiðtogi ljósmæðra hjá Heilsugæslu Höfuðborgarsvæðisins (HH), ásamt Ragnheiði Bachmann og Karítas Ívarsdóttur hjá Þróunarmiðstöð Heilsugæslunnar voru strax jákvæðar og hjálpuðu til við kynningu verkefnisins, ásamt Elísabetu Heiðarsdóttur, sem hefur fylgt verkefninu eftir að hún tók við sem leiðtogi ljósmæðra hjá HH 1. apríl síðastliðinn. Þá ber að nefna frábæra samvinnu við menntadeild Landspítala hvað varðar yfirlestur og uppsetningu fræðsluefnis, ásamt myndbandsgerð og ljósmyndavinnu. Eftirtaldir aðilar hafa tekið þátt í þessu verkefni með okkur: Þorgerður Ragnarsdóttir hjúkrunarfræðingur og verkefnastjóri, Katrín Blöndal, sérfræðingur í hjúkrun og kennslustjóri sérfræðináms, Brynhildur Pétursdóttir vefsíðuhönnuður, Íris Jónsdóttir hönnuður, Ásvaldur Kristjánsson kvik myndagerðamaður og Þorkell Þorkelsson ljósmyndari. Þökkum við þeim öllum fyrir þeirra dýrmæta framlag – án þeirra hefði verkefnið ekki orðið að veruleika.
Hvað er fæðingarparís?
Fæðingarparís á rætur sínar að rekja til Dublin á Írlandi þar sem ljósmóðirin Sinead Thompson þróaði Labour Hopscotch árið 2015. Upphaflega var um tilraunaverkefni að ræða sem svar við vaxandi tíðni inngripa í fæðingarferlið þar í landi. Eftir innleiðingu verkefnisins kom í ljós að þær konur sem nýttu sér fæðingarparís til undirbúnings og í fæðingunni áttu jákvæðari upplifun af fæðingu. Konur voru líklegri til að fara sjálfkrafa af stað í fæðingu ásamt því að síður var þörf fyrir mænurótardeyfingu eða keisaraskurð. Einnig kom í ljós að konur upplifðu meira öryggi heima á forstigi fæðingar (1,2,3). Í kjölfar þessara jákvæðu niðurstaðna hefur fæðingarparís verið innleiddur á nánast öllum fæðingarstöðum á Írlandi en einnig á fleiri stöðum í Evrópu (3).
Fæðingarparís er sjónræn framsetning á bjargráðum fyrir konur og stuðningsaðila þeirra í fæðingarferlinu og hvatningarmynd fyrir undirbúning á meðgöngu (sjá mynd 1). Leyfi fékkst til að innleiða verkefnið hér á landi á haustmánuðum 2023. Þá tók við þýðingarferli og yfirlega á möguleikum á því að aðlaga verkefnið íslenskum aðstæðum. Í nóvember síðastliðnum kom Sinead Thompson ljósmóðir til landsins og kynnti verkefnið fyrir ljósmæðrum ásamt því að kynna sér fæðingarþjónustu hérlendis. Þá hélt greinarhöfundur, ásamt Steinunni H. Blöndal, í vettvangsferð til Dublin í október síðastliðnum þar sem við hittum Sinead Thompson á heimavelli. Markmið þeirrar heimsóknar var að sjá hvernig fæðingarparís
væri notaður í klínísku starfi, mynda tengslanet og kynnast fæðingarþjónustu á Írlandi. Við hittum Sinead á The National Maternity Hospital í Dublin en þar var fæðingarparís fyrst innleiddur. Á spítalanum eru í boði nokkur mismunandi þjónustuform. Meðal annars er þar rekin Domino eining, þar sem ljósmæður sinna samfelldri þjónustu og er hægt að velja á milli þess að fæða heima eða inni á spítalanum með sinni ljósmóður, en þar hefur Sinead að mestu leyti starfað. Þá geta konur valið að hitta aðeins lækni á meðgöngu eða þegið blandaða þjónustu frá lækni og ljósmóður. Þjónustuformið er því nokkuð frábrugðið því sem þekkist hér á landi, en á spítalanum fæðast um 7000 börn á ári. Vel var tekið á móti okkur í Dublin og var um mjög gagnlega og lærdómsríka heimsókn að ræða. Aðstæður voru á margan hátt frumstæður, enda spítalinn í húsnæði frá 19. öld sem gerir það að verkum að erfitt er að uppfylla kröfur samtímans. Konur þurftu meðal annars að sætta sig við að vera í stórum sölum, þar sem allt að 12–18 konur lágu saman og deildu klósetti og sturtu. Þetta fyrirkomulag var bæði í sængurlegu sem og í upphafi gangsetningar áður en virkt stig fæðingar hófst.
Fæðingarstofurnar sjálfar á fæðingardeildinni voru ekki ósvipaðar því sem við þekkjum á Landspítalanum, en þó var aðeins bað á einni fæðingarstofu og þess má geta að aðeins nýlega er farið að leyfa vatnsfæðingar á Írlandi. Þrátt fyrir margar stórar áskoranir og annmarka varðandi aðbúnað skynjuðum við mikla hlýju og metnað í þjónustu við skjólstæðinga. Eftir dvölina í Dublin var ferðinni heitið til Skotlands, en þar heimsóttum við fæðingardeildina við Victoria Hospital í Kirkcaldy sem er staðsett nálægt Edinborg. Fæðingarparís var innleiddur þar í apríl 2024 í samstarfi við Sinead Thompson. Aðstæður á Victoria Hospital voru mun nútímalegri en í Dublin, en þar er spítalinn tiltölulega nýr og aðbúnaður til fyrirmyndar. Þjónustuformið sem þar var í boði líktist betur því sem við þekkjum hér á landi. Fæðingardeildin skiptist í tvær einingar, ljósmóðurrekin (midwifery led unit) og þverfræðileg fæðingardeild (consultant led unit). Vel var tekið á móti okkur, við hittum yfirljósmæður, fræðslustjóra og stjórnendur ljósmæðraþjónustunnar sem sögðu okkur frá starfseminni, helstu áskorunum og innleiðingu á fæðingarparís. Þar, líkt og á Írlandi, er stærsta áskorun aukin keisaratíðni (meðal annars þar sem valkeisari að ósk móður er leyfður) og aukin gangsetningartíðni.
Hvernig virkar fæðingarparís?
Flest í fæðingarparísnum er kunnuglegt, eins og regluleg hreyfing og mikilvægi öndunar- og slökunaræfinga. Mælt er með að byrja að nota fæðingarparís strax á meðgöngunni, jafnvel við 20 vikur og undirbúa þannig líkamann fyrir fæðinguna. Þá er einnig auðveldara að nota æfingarnar þegar fæðing fer af stað. Stundum er fæðingu líkt við maraþonhlaup. Enginn leggur í slíkt langhlaup án undirbúnings og það sama á við um fæðingu. Fæðingarparísinn er umgjörð fyrir andlegan, líkamlegan og tilfinningalegan undirbúning þannig að sú óvissuferð sem fæðing er verði frekar góð upplifun og leiði jafnvel til valdeflingar. Framsetningin á fæðingarparísnum er hugsuð sem hvatningarmynd. Eins og í leiknum París er hægt að hugsa sér að byrja æfingar á fyrsta reit og síðan færast leikar áfram þar sem hver nýr reitur minnir á ný bjargráð. Markmið fæðingarparíssins er að kveikja hugmyndir að athöfnum og æfingum sem geta liðkað fyrir fæðingu barns. Á meðgöngu er áherslan á fyrstu þrjá reiti fæðingarparíssins, þar sem hvatt er til reglulegrar hreyfingar til að undirbúa líkamann fyrir fæðinguna en jafnframt minnt á mikilvægi öndunar og slökunar. Hver reitur er hugsaður sem 20 mínútna stöð þar sem fjölbreyttar hugmyndir eru settar fram á aðgengilegan hátt. Tímalengd æfinga er til viðmiðunar. Þegar fæðing hefst eru allir reitir í fæðingarparísnum notaðir, en hægt að hoppa á milli stöðva og nota mismunandi æfingar eftir líðan. Mestu máli skiptir að vera opin fyrir mismunandi leiðum, nota fjölbreytt bjargráð og hlusta á eigin líkama. Gott er að stuðningsaðili veiti stuðning og taki þátt í undirbúningi.
Lagt er upp með að kynna fæðingarparís strax í fyrstu skoðun í meðgönguvernd, samhliða umræðu um mataræði og hreyfingu. Ítarleg kynning færi svo fram á milli 25. til 31. viku meðgöngu og í hverri mæðraskoðun eftir það tekin umræða um hvernig undirbúningur gangi. Fæðingarparísinn sjálfur er síðan sýnilegur bæði á stofum mæðraverndar og á fæðingarstað, þegar komið er inn í fæðingu.
Fræðsluefni aðgengilegt á heimasíðu Landspítala
Fræðsluefni um fæðingarparís er nú aðgengilegt öllum á heimasíðu Landspítala. Fræðsluefnið samanstendur af upplýsingum um fæðingarparísinn, myndböndum af viðeigandi æfingum og skýringarmyndum. Nú þegar hafa fleiri fæðingarstaðir og heilsugæslur um allt land sýnt verkefninu áhuga, sem okkur sem komum að verkefninu finnst afar ánægjulegt. Er það von okkar að fæðingarparís hafi jákvæð áhrif á fæðingarupplifun kvenna og sé verkfæri sem konur og stuðningsaðilar þeirra geti nýtt sér í gegnum fæðingarferlið. Í framtíðinni er fyrirhugað að gera rannsóknir, bæði eigindlegar og megindlegar, með það að markmiði að sjá hvernig fæðingarparís hefur áhrif á fæðingarupplifun, inngripatíðni og fæðingarferlið sjálft.
Að okkar mati, er einn helsti kosturinn við fæðingarparís það aukna samtal sem skapast milli mæðraverndar og fæðingardeilda. Þegar konur koma í fæðingu er fæðingarparís kunnugleg áminning um gagnleg bjargráð sem þær hafa þegar kynnt sér og vonandi notað á meðgöngu. Hægt er að líta á verkefnið sem skref í átt að aukinni hugmynda fræðilegri samfellu í þjónustu við barnshafandi konur. Enn sem komið er, er fæðingarparís því miður eingöngu til á íslensku, en efnið verður þýtt eins fljótt og auðið er. Hins vegar er hægt að benda erlendum skjólstæðingum á frábær myndbönd af góðum æfingum. Það er von okkar að fæðingarparís nýtist sem flestum, og hvetjum við allar ljósmæður til að kynna sér þetta verkfæri og nýta það í starfi – hvort sem er í meðgönguvernd, á fæðingarstöðum eða í fæðingarfræðslu víðs vegar um landið.
Fræðsluefni um fæðingarparís
landspitali.is/sjuklingar-adstandendur/fraedsluefni/faedingarparis/
Frekari upplýsingar veita:
Sigurveig Ósk Pálsdóttir
netfang: sigurvog@landspitali.is
Steinunn H. Blöndal
netfang: steinblo@landspitali.is
Heimildir:
1 Carroll L, Thompson S, Coughlan B, McCreery T, Murphy A, Doherty J et al. ‘Labour Hopscotch’: Women’s evaluation of using the steps during labor. European Journal of Midwifery. 2022;6(September):1-10. doi.org/10.18332/ejm/152492
2 O'Brien D, Coughlan B, Thompson S, Carroll L, Sheehy L, Brosnan M et al. Exploring midwives’ experiences of implementing the Labour Hopscotch Framework: A midwifery innovation. European Journal of Midwifery. 2022;6(April):1-8. doi.org/10.18332/ejm/146081
3 Thompson S, Coughlan B, Sheehy L, Carroll L, McCreery T, Cronin M, Brosnan M, Mason O, Liran Shan C, O'Brien D. An Evaluation of the Labour Hopscotch Framework at the National Maternity Hospital. National Maternity Hospital, Dublin. 2019
