,,Ef við ætlum að taka okkur pláss þá þurfum við að gera það með þekkingunni"

Helga Gottfreðsdóttir er flestum ljósmæðrum kunn. Hún hefur starfað við kennslu og rannsóknir við Hjúkrunar- og ljósmóðurfræðideild Háskóla Íslands um árabil og látið til sín taka í allri faglegri umræðu. Helga er fyrsti prófessor í ljósmóðurfræði hér á landi og hefur óbilandi trú á þekkingu sem forsendu bættrar þjónustu í klínísku starfi.

Við Helga hittumst á heimili hennar á björtum hvassviðrisdegi í vor. Það er útsýni yfir húsþök miðbæjarins á aðra hliðina en út á sjó hinum megin, þar sem Helga situr gjarnan við tölvuna sína og vinnur. Helga hellir upp á kaffi og við spjöllum um útsýni og innsæi, setjumst svo niður og byrjum á byrjuninni:

Ég er fædd í desember árið 1960 á Fæðingarheimili Reykjavíkur sem opnaði nokkrum mánuðum áður, í ágúst það sama ár. Mamma var á þessum tíma eldri frumbyrja, eins og við segjum í dag, en hún var 29 ára þegar hún átti mig sem þótti frekar gamalt á þeim tíma. Hún hafði sótt námskeið hjá Huldu Jensdóttur og vildi fylgja hennar áherslum. Þegar ég fæddist var ég frekar smá og í ljós komu nokkrir fæðingargallar þannig að ljóst var að ég þurfti strax dálítið öðruvísi meðferð heldur en hefðin var með nýbura. Ég fæddist um kvöld og morguninn eftir var ég flutt yfir á Landspítalann þar sem ég lá inni næstu þrjá mánuði. Smátt og smátt komu fleiri gallar í ljós, en á þessum tíma var tæknin takmörkuð. Ég fæddist með kviðveggsgalla og þindarslit og svo kom í ljós að ég var líka með hjartagalla. Eftir þessa fyrstu þrjá mánuði í lífi mínu á Landspítalanum var ég flutt á sjúkrahús í Danmörku.

Þegar ég hugsa um þessi fyrstu spor í lífi mínu fyllist ég alltaf miklu þakklæti. Í fyrsta lagi yfir því hvað ég er ótrúlega heppin að hafa fæðst þar sem ég fæddist og í öðru lagi að hafa átt foreldra sem voru tilbúin til að leggja allt á sig til að koma mér í öruggar læknishendur út til Danmerkur. Það var alls ekki sjálfgefið heldur meira af þeirra eigin frumkvæði að leita eftir því.

Var þá sagt hér heima að það væri lítið meira hægt að gera?

Já, það var þannig. Þetta var bara verk­efni mömmu og pabba að vilja reyna að gera eitt­hvað meira fyrir mig. Þegar ég heyri sögurnar þeirra frá þessum tíma þá er margt mjög áhuga­vert. Þau þurftu sjálf að taka af skarið og skipu­leggja ferðina út og fara alfarið á eigin vegum. Það var til dæmis ekki gert ráð fyrir neinum stuðningi í fluginu sjálfu eða hugsað út í neitt slíkt og ég meina, mamma hafði þarna til dæmis aldrei haldið á mér, hvað þá meira! Pabbi fékk sjálfur lánaðan súrefnis­kút á slökkvi­stöðinni til að hafa með, því þetta var allt svo frum­stætt. En það er alls staðar svo gott fólk, það er svo dásam­legt að hugsa til þess. Á barna­ deildinni var hjúkrunarkona sem hafði sinnt mér og hún kom til mömmu og pabba og sagðist eiga nokkra daga af sumarfríi sem hún væri til í að nota til að koma með þeim út, ef þau gætu greitt far­gjaldið. Úr varð að hún fór með okkur og þegar við milli­lentum í Færeyjum, eins og þá var gjarnan gert, uppgötvast að það voru engar túttur með á pelann minn þannig að flug­freyjurnar fóru í leigu­bíl að kaupa túttur og rétt náðu til baka áður en flugvélin fór aftur af stað. Þegar ég hugsa um þetta og fullt af öðrum svona litlum sögum þá fyllist ég svo mikilli gleði yfir því hvað fólk er gott.

Svo var ég í marga mánuði á barnaspítala í Kaupmannahöfn, á Dronning Louises Børnehospital. Danir voru á þessum tíma komnir miklu lengra í ýmsu eins og til dæmis samveru móður og barns, en eins og við vitum þá var lítið lagt upp úr því á Íslandi á þessum árum. Börn lágu oft inni ein mánuðum saman. Mamma var svo heppin að geta verið úti með mér allan tímann. Hún hafði sjálf lært í Kaupmannahöfn og þekkti sig vel í borginni. Hún fékk að koma til mín á hverjum degi um hádegi og vera, en heima var það þannig að foreldrar mínir fengu að koma við tvisvar í viku í heimsókn. Þau gerðu sér oft upp erindi á barnadeildina bara til að fá að sjá mig oftar. Það er svo skrítið hvað við vorum sein hér heima að taka við okkur og breyta þessum áherslum. Þannig að þetta var aðeins öðru­vísi byrjun hjá mér heldur en hjá mörgum.

Heldur þú að þessi reynsla þín hafi mótað þig mikið?

Ég held að það hafi mótað mig að einhverju leyti, eins og erfið­leikar gera oftast. Frum­bernskan mótar mann meira en við gerum okkur grein fyrir og það er þekking sem hefur verið að koma fram í auknum mæli síðustu ár. Maður sjálfur gerir sér kannski ekki alltaf grein fyrir því hvernig reynsla mótar mann því maður er auðvitað bara eins og maður er. En þessi saga hefur alla­ vega fengið mig til að hugsa, og kannski setja hlutina í annað sam­hengi. Ég finn að það er sterkt í mér að líta þannig á hlutina að allt sem gerist er háð tíma í sögunni, það er háð því hvenær það gerist og í hvaða um­ hverfi. Kannski er eitthvað sem gerðist þarna sem hefur mótað mig á þann hátt.

Eignuðust foreldrar þínir fleiri börn?

Já, ég er elst þriggja systkina og við erum nálægt hvert öðru í aldri, öll fædd á fimm ára tíma­bili. Systkini mín eru bæði læknar sem er svolítið áhuga­vert. Annars ólst ég bara upp í Kópa­voginum svona fram eftir aldri og síðan fluttum við í Garða­bæ. Mamma var hús­stjórnarkennari, menntuð í Kaup­manna­höfn og pabbi var viðskipta­fræðingur. Þau kynntust frekar seint, hálf­ þrítug og voru bæði að klára að mennta sig.

Voru veikindi þín fyrirferðarmikil í uppvextinum?

Var mikið talað um þau?

Mamma var alltaf ákveðin í því að ég myndi gera allt sem aðrir gerðu og það er ofboðs­lega gottvega­ nesti. Það var aldrei beint verið að hlífa mér og þá lærir maður að ekkert er óyfir­stíganlegt. Nei, það var ekkert rosa­lega mikið talað um mín veikindi heima. En auð­vitað var þetta áskorun og bara eins og með börn almennt, ef það er eitthvað með þau þá eru þau útsettari fyrir alls konar. Ég þurfti oft að leggjast inn á spítala í æsku og það hafði áhrif á mig. En það var mikil ást í mínu uppeldi og við systkinin, þó við séum ólík þá erum við mjög náin og höfum alltaf verið. Ég lít þannig á að ég hafi verið óskap­lega heppin að eiga þessa góðu fjölskyldu.

Manstu hvernig hugmyndin um að verða ljósmóðir kviknaði?

Það er kannski ekki eitthvað eitt. Þegar ég var að klára mennta­skólann fann ég að mig langaði að læra eitthvað í þessa átt og ákvað að fara í hjúkrun. Það var mjög áhuga­vert og gaman og ég kynntist góðum vinkonum í náminu. Hjúkrunarfræðin var ekki búin að vera lengi á háskóla­stigi á þessum tíma, þannig að námið var enn í mótun sem mér fannst áhuga­vert. Sumarið áður en ég byrjaði í hjúkrunar­fræði kynntist ég manninum mínum og við eignuðumst svo fyrsta barnið okkar tveimur árum síðar. Á með­göngunni kom þetta einmitt upp, hvort ég myndi nú geta fætt með mína sögu. Ég var mjög ákveðin í því að það myndi bara koma í ljós og ég trúði því að ég gæti það. Fæðingin gekk síðan mjög vel og mér fannst þetta lítið mál.

Eftir að ég útskrifaðist úr hjúkrun árið 1984, réðum við okkur fimm saman á 14G á Landspítalanum. Þetta var gigtar-, nýrna- og blóðmeinadeild og sannast sagna mjög þung deild og mikið álag. Ég lærði alveg rosalega mikið á þessum tveimur árum sem ég vann þar og ég var alltaf að spyrja mig af hverju og hvernig við gerum hlutina á deildinni. Ég man að ég var áskrifandi að amerísku hjúkrunartímariti og var mjög áhuga­söm þannig að líklega hefur þetta alltaf blundað í mér, þetta element með þekkinguna og hvaðan hún kemur.

Eftir að við eignuðumst annað barnið okkar réðum við okkur norður á Húsavík. Maðurinn minn var þá að ljúka námi í lögfræði og við fengum bæði vinnu fyrir norðan. Það var þar sem ég fór alvar­lega að hugsa um ljós­móður­fræði. Ég vissi að mig langaði í meira nám og það var kannski tvennt sem hafði aðal­lega áhrif á mig. Annars vegar að á Húsavík á þessum tíma var mjög mikil starf­semi, það voru held ég 70 fæðingar annað árið sem ég var þar og ég fékk að aðstoða við fæðingar og sinna sængur­konum. Mér fannst þetta mjög áhuga­vert og ljós­mæðurnar voru svo flottar, þær voru sjálf­stæðar og einhvern veginn með sitt fag sem þær báru ábyrgð á. Hins vegar er það kvenna­sagan sem hefur alltaf heillað mig. Mér finnst saga ljós­mæðra endur­spegla svo vel sögu kvenna á hverjum tíma og staða ljós­móðurinnar gefur okkur vís­bendingu um stöðu kvenna. Mér fannst þetta spennandi tenging og ég ákvað því að skrá mig í ljós­móður­fræði.

Við fjölskyldan flytjum suður og ég fer í Ljós­mæðraskólann árið 1989 og útskrifast tveimur árum síðar. Ég var mjög ánægð í náminu og ég er líka þakklát fyrir að hafa fengið að ganga í gamla Ljós­mæðra­skólann. Mér finnst svolítið gaman að hafa náð aðeins í þennan gamla heim og þessar eldri ljós­mæður. Mér fannst sá heimur kenna mér svo mikið, kannski líka út af sögunni þá fannst mér dýr­mætt að fá þessa tengingu. Á sama tíma reytti maður líka hár sitt yfir því hvað margt var gamal­dags og mikil íhalds­semi til staðar. Það vantaði klárlega ákveðna þekkingu og kannski vigt eða sjálf­ stæði í ljós­ móður­ fræðin. Það var alveg áþreifanlegt.

Eftir útskrift fór ég að vinna á fæðingargangi á Landspítalanum. Ég vann þar í nokkur ár en ég fann fljótt að mig langaði að læra meira og ég var líka mjög ósátt við alls konar reglur og hírarkíu sem var við lýði á deildinni.

Manstu eftir einhverju sérstöku sem þú varst ósátt við?

Það voru alls konar hefðir og venjur í sambandi við ljós­móður­starfið, eins og við erum eflaust með líka í dag en áttum okkur ekki á. Ég man eftir að einu sinni var ég til dæmis tekin afsíðis og rætt við mig um að ég ætti nú að baða börnin eftir fæðingu. Ég vildi auðvitað að börnin sem fæðast svo rjóð og hlý og með sína fóstur­ fitu, færu beint til mömmu sinnar en þá voru reglur um að maður ætti að þvo þeim fyrst. Maður gat kannski gert það sem maður taldi best inni á fæðingar­ stofunni með sína konu en það voru svona ákveðin við­mið sem átti að fylgja. Þetta var aðeins að byrja að breytast á þessum tíma en var ennþá svolítið klippt og skorið hvernig hlutirnir ættu að vera.

Kom þá fræðikonan upp í þér eftir þessa klínísku reynslu eða blundaði hún alltaf í þér?

Já, ég hef alltaf haft áhuga á því að skoða hvernig við gerum hlutina og hvernig þekking verður til. Mér er mjög minnis­ stætt að í Ljós­mæðraskólanum áttum við að vinna loka­verkefni og mig langaði að við myndum gera rann­sóknar­verkefni, eitthvað raun­veru­legt. Árið á undan okkur var fyrsta árið til að gera rann­sóknar­verkefni. Við tókum okkur til þrjár saman og ákváðum að vinna litla rann­sókn. Á þessum tíma voru mænu­rótardeyfingarnar búnar að vera í boði í nokkur ár og ég var mjög upptekin af þeim og áhrifum þeirra. Ég hafði lesið um sænska rannsókn sem gerð var af Ullu Waldenström ljós­móður, sem var þeirra fremsti rannsakandi í þessum fræðum og mér fannst mikið til hennar koma. Ég skrifaði henni bréf og spurði hvort við mættum nota spurninga­listann þeirra. Hún tók mjög vel í þetta, sendi okkur spurninga­listann í pósti og við létum þýða hann og lögðum fyrir könnun á viðhorfi og þekkingu ljós­mæðra til verkja­meðferða í fæðingu. Mér fannst mjög skemmtilegt og áhuga­vert að vinna að þessu verkefni þannig að lík­lega var maður strax kominn í þennan rannsóknargír.

Svo bauðst mér líka að koma inn í rannsókn aðeins síðar sem var unnin á Landspítalanum í samvinnu við hollenskt lyfjafyrirtæki. Þar var verið að skoða getnaðarvarnarpillur fyrir konur með barn á brjósti og ég fór inn í það verkefni. Konurnar þurftu að leggjast inn og þetta var heil­mikil vinna en ég fann að mér þótti þessi rannsóknarvinna mjög skemmtileg.

Ég rakst kannski ekkert rosalega vel á fæðingar­gangi en þegar ákveðið var að opna Fæðingar­heimilið aftur var ég í hópnum sem vann að þeim undirbúningi árið 1994. Við sóttum um styrk hjá Nýsköpunar­sjóði og fengum hann og undir­bjuggum þetta alveg rosalega vel. Þá var Fæðingar­heimilið í rauninni rekið af Land­spítalanum sem hafði tekið yfir reksturinn og það var ákveðið að opna heimilið aftur. Það fór þvílík vinna í þetta ferli, Elví var prímus mótor í þessu og það opnaði rétt upp úr ára­ mótum. Þá er ég orðin ófrísk af þriðja barninu mínu og ég eignast hana á Fæðingarheimilinu í júní þetta sama ár. Starf­semin fór svo í sumar­ frí en þegar því lauk var tekin ein­hliða ákvörðun um að opna Fæðingar­heimilið ekki aftur. Eftir alla þessa vinnu sem við höfðum lagt í að bæta þjónustu við konur og fjöl­skyldur þá voru þetta bara sex til sjö mánuðir sem var opið. Þetta var auðvitað pólítík og það var ákveðin and­staða við þetta frá upp­hafi af þeim sem stjórnuðu, því miður, þeim fannst þetta óþarfa bruðl. Það voru líka gerðar alls konar kröfur sem áttu ekki við og var ómögulegt að upp­fylla og engin þörf fyrir. Þetta var ótrúlega sorglegt fyrir alla.

Þegar ég kom aftur til vinnu á fæðingargang eftir fæðingar­orlof fór ég að velta því alvarlega fyrir mér hvað mig langaði til að gera. Þá voru aug­lýstir styrkir fyrir hjúkrunar­fræðinga og ljósmæður á spítalanum til að fara í meistara­nám og við sækjum um tvær, ég og Árdís Ólafs og fáum báðar styrk. Þetta var ekki hár styrkur en ýtti manni af stað. Ég fann að mig langaði mjög mikið í meira nám og við endum á því að fara til Bretlands þar sem var nýbúið að stofna námsleið í ljós­móður­fræði. Mér finnst svolítið vænt um að mín meistara­gráða í ljós­móður­fræði er MA gráða en ekki MS, en þannig var það í þessum háskóla.

Ljósmóðurfræðin teygja anga sína í margar áttir, að raunvísindum og hugvísindum. Er það merki um að raunvísindin vegi þyngra hjá okkur í dag þar sem ljós­mæður útskrifast allar með MS gráðu?

Rannsóknarumhverfið okkar í dag er mikið mótað af raun­vísindum en hugvísindin hafa alltaf talað meira til mín. Ég hef aðeins velt því fyrir mér síðustu ár, með námið okkar, hvernig við erum að kenna og hvernig rann­ sóknar­ verkefni við erum að þróa með ljós­móður­nemunum okkar. Ég hef smá áhyggjur af því að við séum að taka aðeins meira frá þessum raun­vísinda­heimi og þeim fræðum. Fyrir mér eru hug­vísindin jafn mikilvægur grunnur í ljós­móður­fræðinni og það finnur maður svo vel þegar maður lærir meira í heimspeki og þekkingarfræði.

Hvernig var námstíminn?

Við Árdís dvöldum úti í lotum og bjuggum þá í London í litlum bæ sem heitir Ealing. Einhvern veginn kom það til að við fengum herbergi í klaustri þarna í bænum sem var rekið af ítölskum nunnum og það var alveg yndis­legt að vera þarna. Þetta var hálf­gerð nostalgía hjá okkur Árdísi. Við vorum heima á milli og unnum og ég var eitthvað farin að kenna bæði í ljós­mæðranáminu sem var ný­byrjað innan háskólans og einn vetur í hjúkrunarfræðinni.

En lífið tekur stundum óvænta stefnu og þegar ég var í meistara­ náminu þá dó maðurinn minn. Ég stóð þá allt í einu ein með börnin okkar þrjú og þurfti auð­vitað að staldra við og hugsa hvernig best væri að haga hlutunum. Ég gat til dæmis ekki lengur unnið vakta­vinnu, ein með þrjú börn. En mér lánaðist að klára námið og í kjölfarið fékk ég strax hálfa stöðu í háskólanum. Sam­hliða kennslunni var ég að vinna í mæðra­verndinni og þá gat ég skipt því svolítið upp og verið stundum á göngu­deild og stundum á fæðingar­vaktinni og jafnvel fylgt konunum.

Varstu ákveðin í því að halda áfram og fara í doktorsnám?

Ég vissi það að ef ég ætlaði mér að eiga fram­tíð innan háskólans þá þyrfti ég að halda áfram með mitt nám. Ég var að vinna í mæðra­verndinni þegar sam­þætta líkinda­matið kom til sögunnar og ég var upp­ tekin af því hvernig staðið var að þeirri inn­leiðingu. Í mæðra­verndinni var ég að tala við fólk í upp­hafi með­göngu og þá vaknar þessi áhugi hjá mér að gera það að mínu verkefni að skrifa um ákvarðana­töku verðandi foreldra í sambandi við fóstur­ skimun. Ég tók 80 viðtöl, talaði við fólk sem ákvað að þiggja skimun og fólk sem ákvað að þiggja ekki skimun og skoðaði hvað hafði áhrif á þessa ákvörðun og hvernig við gætum nýtt þá þekkingu til að koma til móts við fólk með upp­lýsingum og fræðslu. Þetta var skemmtilegt ferðalag. Ólöf Ásta var fyrsta íslenska ljós­móðirin til að ljúka doktors­prófi, en hún var í sama skóla og við Árdís í MA náminu. Það var heil­mikið að gerast í okkar fagi á þessum fyrstu árum og mikil gróska. Ég er svo fyrst til að útskrifast með doktors­ gráðu frá deildinni hérna heima árið 2009.

Hverjar voru helstu niðurstöður rannsóknarinnar?

Það var algengt á þessum tíma, og kannski enn í dag, að fólk fór í fóstur­skimun til að sjá hvort það væri ekki allt í lagi en hafði kannski ekki alltaf skilning á því hvað fælist í þessari rann­sókn. Stundum var svo ákvörðunin um að hafna skimun byggð á mis­ skilningi. En það sem mér fannst áhuga­verðast, var að þau sem þáðu skimun, þá var það mjög oft konan sem tók þá ákvörðun og lítið samtal hafði átt sér stað á milli parsins. Þau sem höfnuðu skimun aftur á móti, þá var frekar um sam­eigin­lega ákvörðun foreldranna að ræða. Það skiptir auðvitað máli að báðir aðilar séu sáttir og að það sé skilningur á ákvörðuninni. Mér fannst þetta vera mjög stórt mál, að setja inn fóstur­skimun þar sem verið er að skima heil­brigt fólk til að leita að einhverju sem gæti verið að. Þetta á í raun við um allt sem við erum að gera. Umræðan er mjög svipuð í dag um fóstur­skimun í móður­blóði. Þetta tækni­lega gerum við yfir­leitt mjög vel en svo er það hvernig við veitum upplýsingarnar. Þar getum við bætt okkur.

En ef þú hugsar um ljósmæðradeildina eins og hún er í dag, að verða 30 ára og þú hefur verið viðriðin deildina nánast öll þau ár. Hvernig finnst þér námið hafa þróast á þessum tíma?

Ég held að við séum að mörgu leyti með mjög gott nám. Við erum með þetta tvö­falda kerfi, að vera með ljós­móður­fræði eftir hjúkrun sem á sér sögu­legar rætur. Það hefur komið upp endur­tekin um­ræða hjá okkur að gera námið að „direct entry“ námi og ef maður skoðar stefnur og strauma erlendis þá er það eitthvað sem fleiri lönd gera. Það hefur líka verið áhersla hjá Alþjóða­sam­tökum ljós­mæðra (ICM), þó að tekið sé til­lit til þess að hvert land verði að finna sína leið. Það sem mér finnst helst heillandi við beina inn­ komu í ljósmóður­fræðina er að geta strax byrjað að vinna með hug­mynda­ fræði ljósmóður­fræðinnar með nemunum, að það sé hinn raun­veru­legi grunnur. Við getum ekki gert það eins og staðan er núna. Við fáum vissu­lega inn hjúkrunar­fræðinga með góða undir­stöðu og gott nám á bakinu og það hefur fullt af kostum en við erum alltaf svolítið í báðum heimunum. Þá er ég ekki að meina að þetta séu and­stæður heldur bara að þessar tvær greinar hjúkrunar­fræðin og ljós­móður­fræðin, ræturnar og fögin sem liggja til grund­vallar, eiga ólíkan bak­grunn. Hug­myndafræðin skiptir mjög miklu máli, af því að það er þaðan sem við byggjum upp undirstöðurnar.

Ég hef verið upptekin af því að efla rannsóknir við deildina okkar og fyrir fagið var það ákveðinn status að fá prófessor við greinina. Það hefur verið gaman að taka þátt í þessari upp­byggingu frá upp­ hafi og með þeim sem hafa svo komið inn í doktors­námið við deildina. Eitt af því sem gerist þegar maður er svona með þeim fyrstu í að byggja upp nám frá grunni þá hefur maður ekki mikið val um til dæmis sér­hæfingu. Maður teygir sig í alls konar áttir og vinnur með alls konar fólki sem kemur inn með ólíka styrk­leika. Sjón­deildar­hringurinn víkkar auðvitað en maður nær kannski ekki sama fókus sjálfur þegar maður dreifir svona ofboðslega mikið úr sér.

Núna á ég nokkur ár eftir í starfi og mig langar að nýta þau til að vinna meira með eigindlegar rann­sóknir og dýpka þann hluta innan námsbrautarinnar okkar. Af því að það skiptir svo miklu máli að við getum leitað í ólíkar aðferðir í rannsóknunum sem við vinnum. Það er líka mikil­vægt að við spyrjum okkur af og til: „Hvað er ljósmóður­fræði?“ Og „Hvað er ljós­móður­fræðileg þekking?“. Í breyttu um­hverfi dagsins í dag er til dæmis lögð mikil áhersla á teymis­ vinnu. Við vinnum mikið með öðrum fag­stéttum, sem er auðvitað mikil­vægt, en mér hefur stundum fundist eins og ljós­mæður séu svo duglegar að tengja sig og vinna með öðrum að það geti stundum verið á kostnað ljós­móður­fræðinnar. Það kom til dæmis fram þegar við unnum að verkefninu um Milou, sem var meistara­verkefni Brynju Pálu Helgadóttur ljós­móður, að það var mikil áhersla hjá ljós­mæðrum að vera í góðri sam­vinnu. En ég spyr, á hvers for­sendum er sú sam­vinna? Við ljós­mæður þurfum að vera skýrar á því fyrir hvað við stöndum og það getur verið heil­mikil áskorun inn í svona sam­vinnu að tala því máli. Þekkingin skiptir okkur öllu máli – ef við ætlum að taka okkur pláss þá þurfum við að gera það með þekkingu.

Auðvitað eru margar ljósmæður með sterka hugmynda­fræðilega sýn en oft er umhverfið ekkert sérstaklega umburðarlint fyrir henni. Við erum stödd í mjög tæknivæddu umhverfi og ef maður skoðar söguna og það sem hefur verið skrifað í sambandi við tæknina þá sýnir það sig að tæknin finnur sér alltaf leið. Þá er ég ekki að meina að maður eigi alltaf að líta á tæknina sem eitthvað neikvætt, alls ekki, en hún hefur til­hneigingu til að taka yfir og við stöldrum kannski ekki nógu oft við og spyrjum okkur hver ávinningurinn sé.

Eins og þú minntist á áðan þá man ég líka eftir því þegar þú kenndir okkur í ljósmæðraskólanum um sögu kvenna og hvernig hún er samofin sögu barneigna og sögu samfélagsins og hvernig við getum speglað strauma og stefnur eins og til dæmis forræðis­hyggju, kven­frelsis­baráttu og neyslu­hyggju í barn­eignar­þjónustu hvers tíma. Nú hafa orðið miklar og hraðar samfélagsbreytingar síðustu 10–20 ár með tilkomu mikilla tækni­breytinga, sam­félagsmiðla og gervi­greindar svo eitthvað sé nefnt. Getur þú speglað þessa stöðu samfélagsins inn í ljós­móðurfræði dagsins í dag?

Það er kannski erfitt að smækka það niður í eitthvað sem er akkúrat að gerast núna en mér finnst það sem einkennir sam­félags­lega umræðu í dag vera pólarisering, and­stæðir pólar og ég held að við séum að byrja að sjá það í okkar umhverfi. Ég get nefnt sem dæmi með­göngu og fæðing án aðstoðar, það er raun­veru­legur hópur sem kýs að fara þá leið. Berglind Hálfdáns­dóttir hefur verið að skoða þennan hóp ásamt sínum nemum og það hefur verið mjög áhuga­vert. Þetta er hvorki eins­leitur hópur né allt konur með erfiða reynslu eða illa upp­lýstar, heldur er tals­verð breidd innan þessa hóps. Hið sameigin­lega stef er að vilja gera þetta á þessum for­sendum, að halda valdinu hjá sér. Þetta er mjög áhugavert ef maður skoðar líka hvaðan þessi hugmynd kemur, líklega úr þeim heims­hluta þar sem konur eiga síður kost á einhverri breidd í barn­ eignarþjónustu. Okkur ljós­mæðrum finnst auðvitað eins og við séum að teygja okkur býsna langt fyrir ákveðinn hóp kvenna og við vitum að það er þannig. Maður veltir fyrir sér nákvæm­lega hvaðan þetta sprettur í íslensku samfélagi.

En ef við hugsum þetta út frá pólariseringu þá er það líka um­hugsunar­efni að staðan sé sú að gangsetningar­tíðnin sé komin yfir 30% hér­lendis. Það er aftur á móti af hinu góða að við erum að skoða út­komu og ávinning í meiri mæli en oft þegar hlutir hafa verið inn­leiddir í starf­semina. Það þarf samt alltaf að vera leiðar­ ljósið okkar að við séum að bæta heil­brigði móður og barns og ég velti fyrir mér – hefur það verið raunin með þessari aukningu á gang­setningum? Þessi vaxandi tíðni gang­setninga er líka gott dæmi um það hvernig hlutir geta stig­magnast, þegar byrjað er gera eitthvað er erfitt að draga einhverja línu. Kannski þarf að taka um­ræðuna fastari tökum, eins og til dæmis var gert með tíðni keisara­skurða á sínum tíma. Það var heilmikil um­ræða á tíma­bili og víða kom upp hug­takið „keisara­skurður að ósk konu“. Hér heima náðist mjög góð sam­staða meðal lækna og ljós­mæðra að keisara­skurður væri aðeins gerður ef læknis­fræðileg þörf væri á því. Sú sam­vinna var mjög flott og við lán­söm að geta haldið okkur við það. Auðvitað er þetta vand­meðfarið og skjól­stæðings­hópurinn breytist líka. En báðir hópar hafa áhrif á hvernig hlutirnir þróast en ég held að það væri ávinningur fyrir alla ef við næðum einhvers konar sam­komu­ lagi varðandi þessi helstu inn­grip. Ekkert okkar vill vinna í um­hverfi þar sem við höfum algjör­lega misst trúna á fæðingunni.

Finnst þér eins og ljósmæður hafi verið feimnar við að taka sér pláss í þessari umræðu? Hverjar þurfa áherslur ljósmæðra að vera inn í næsta tímabil?

Já kannski að einhverju leyti, því við ljós­mæður getum haft mikil áhrif. Við erum í litlu sam­félagi, kerfið okkar er lítið og hvert tilvik sem fer illa vegur svo þungt. Það er auðvitað hræði­legt þegar barn deyr í lok með­göngu eða rétt fyrir fæðingu, þetta eru ofboðs­lega þung mál. Oft, en ekki alltaf, finnast ein­hverjar skýringar á slíkum til­fellum sem við þá lærum af. Við verðum líka, þó við séum stöðugt að leita leiða til að gera betur, þá er heldur ekki gott ef við förum að hugsa út frá því sjónar­horni að hvert einasta sjald­gæfa tilvik sé óásættanlegt. Við getum ekki sem fag­fólk sett okkur í þá stöðu.

Það er heilmikil umræða um gangsetningar á Norðurlöndunum um þessar mundir. Við vitum að við þurfum að gang­setja mjög margar konur til að koma í veg fyrir eitt alvar­legt tilvik og það er svo margt sem tikkar inn með öllum þessum gangsetningum sem við höfum ekkert endi­lega verið að horfa á. Hvað erum við að mæla? Alvarlegar blæðingar hafa til dæmis aukist, notkun mænurótar­deyfinga er mjög mikil og eigin­lega orðið normaliserað í allri umræðu. Sumir ganga svo langt að vilja flokka fæðingar þar sem mænurótar­deyfing er notuð með eðli­legum fæðingum. Ég set spurningar­ merki við þá hugsun.

Ég man alltaf eftir grein sem Ólafur Ólafsson landlæknir skrifaði fyrir mörgum árum. Hann var að fjalla um fæðingar og hann skrifar um það að eitt af því sem eigi þátt í okkar góðu útkomu sé mæðra­verndin. Þá voru auðvitað miklu fleiri fæðingar­staðir út um allt land en mér finnst stundum eins og við séum of upp­tekin af fæðingar­staðnum. Það er mikið til í þessu hjá Ólafi. Með­göngu­verndin er svo mikill grunnur og við getum notað hana sem tæki til að undir­búa konur og fjöl­skylduna, það er mikið unnið með því. Við ættum að horfa meira á með­gönguna og hvernig við getum notað hana til þess að efla konur og stuðla að bættri heilsu og líðan. Við höfum líka fleiri úrræði sem við vitum að bæta útkomu og fæðingar­ reynslu eða ánægju. Það er svo skrítið að hugsa út í það að nú er búið að gera rann­sóknir í mörg ár á ávinningi sam­felldrar þjónustu og við vitum svo vel að ávinningurinn þar er mikill. Þrátt fyrir það á kerfið okkar erfitt með að með­ taka þessi skila­boð og setja slík þjónustu­form í for­gang. Svo er yfir­setan auðvitað mikil­væg og nú er komið í gang verkefni þar sem verið er að safna upp­lýsingum um yfir­setuna frá sjónar­hóli kvenna. Það er mjög verð­mætt fyrir okkur því að yfir­setan er eitthvað sem skiptir okkur miklu máli og við vitum að hún er eitt af þessum verk­færum sem ljós­móðirin hefur og rannsóknir hafa sýnt ávinning af henni í mörg ár. Við þurfum að leggja áherslu á þessa þætti.

Að lokum, ein lauflétt spurning – hvað finnst þér helst hafa áunnist síðustu áratugi í ljósmóðurfræðinni og í þjónustu okkar við konur? Og hverju ert þú stoltust af að hafa tekið þátt í á ferlinum?

Ég held að ljósmæður í dag hafi alla burði til að taka virkan þátt í umræðunni og í þróun þekkingar, bæði út frá sínu fagi og með öðrum. Þetta helst allt í hendur. Rann­sóknir sýna að ef það er öflug vísinda­virkni þá er klíníkin betri. Ljós­mæður í dag eru miklu betur í stakk búnar til að taka þátt í slíku sam­starfi og það hefur orðið til heil­mikil þekking á undan­förnum árum hjá okkur. Við höfum verið að gera mjög góða hluti og bæta okkur á mörgum sviðum. Það er til dæmis verið að vinna ágætlega með konum eftir erfiða fæðingar­reynslu og fyrir­byggingu þar á alvar­legum afleiðingum. Við vitum orðið heil­mikið um konur af erlendum upp­runa. Þar liggja margar áskoranir hjá okkur sem við þurfum að taka inn í klíníkina. Við vitum tölu­vert um konur, fæðingar og áföll og tals­verð vinna er í gangi á því sviði. Þannig að það er búið að kort­leggja ágætlega ákveðna þætti. Núna finnst mér að þessi þekking mætti fara að skila sér betur inn í klínískt starf. Áskorunin liggur í því hvernig við nýtum þekkinguna, það er auðveldara að vinna rannsóknir heldur en að koma þekkingunni áfram. Því öll þessi þekkingarsköpun ætti að vera til að bæta þjónustuna, gera umönnunina betri, stuðla að heil­brigði móður og barns og fjölskyldunnar, það er tilgangurinn með þessu öllu. Og þá komum við kannski inn á þetta með hvar völdin liggja til þess að geta innleitt breytingar.

Svo eru aðrir þættir sem ég er stolt af þegar ég lít til baka. Ég er til dæmis stolt af því að ljósmæður komu meira inn í heilsuverndina með því að taka að sér leg­háls­skimanir og við það hefur orðið sterkari tenging ljós­móður­fræðinnar við kvenheilsu almennt. Það sama á við með getnaðarvarnirnar. Ég held að við höfum þurft að fara með það mál fyrir fjóra land­lækna, það var ótrúlega langt ferli og ýmsar praktískar útfærslur sem hafa gengið illa. Við erum í kerfi sem er ekkert endi­lega að biðja um þessar breytingar þannig að við ljós­ mæður höfum þurft að taka okkur þetta pláss og færa rök fyrir því af hverju þetta skiptir máli og hvernig þetta komi til með að bæta heil­brigði þegar fram í sækir. En á sama tíma held ég að það sé mikil­ vægt fyrir okkur ljós­mæður að setja ekki of mikinn fókus á að stækka starfs­sviðið heldur horfa aðeins meira inn á við og spyrja okkur hvernig við getum eflt okkur á þeim sviðum sem við erum bestar í og það er að sinna konum í fæðingu, á með­göngu og fjöl­skyldunni eftir fæðingu – það er það sem ljós­móður­fræðin snýst um.

Og alveg að lokum, áttu þér einhverja minningu frá ferlinum sem þér þykir vænt um?

Ég á mér eina minningu sem ég hugsa oft um. Ég var svo heppin að ég vann aðeins með Dýrfinnu ljósmóður á fæðingarheimilinu en það var auðvelt að tengjast henni og hún hafði áhrif á marga sem kynntust henni. Hún bað mig einu sinni um að vera með sér í heimafæðingu. Það var svolítið sérstök kona sem hafði hug á því að fæða heima, ég hitti þessa konu og við náðum ágætlega saman. Ég man alltaf þegar ég kom inn í húsið að það var einstök ró í loftinu og maður fann svo sterkt að allt var nákvæmlega eins og það átti að vera og mér leið vel í þessum aðstæðum. Það var eitthvað við þessa reynslu sem hreyfði við mér. Mögulega hefði ég farið eitthvað meira inn á þessa braut ef aðstæður mínar hefðu verið öðruvísi – hver veit.