„Að vera séð sem manneskja“

Fordómar birtast í viðhorfum og hegðun gagnvart fólki sem telst frábrugðið samfélagsviðmiðum og geta haft neikvæð áhrif á líðan, sjálfsmynd og þátttöku einstaklinga í samfélaginu. Fordómar geta bæði verið meðvitaðir og ómeðvitaðir og mótast oft af staðalmyndum og fyrirframgefnum hugmyndum. Fitufordómar eru dæmi um slíka fordóma, en slíkir fordómar hafa nýverið fengið aukna athygli innan heilbrigðiskerfisins sem og á frétta- og samfélagsmiðlum. Þrátt fyrir að offita sé flókinn sjúkdómur sem tengist líf­fræðilegum, félagslegum og sálrænum þáttum er hún oft tengd neikvæðum staðalmyndum um leti eða skort á sjálfsaga. Þetta getur leitt til mismununar og fordóma, og á það sérstaklega við innan heilbrigðiskerfisins.

Í mæðravernd geta fitufordómar haft sérstaklega alvarleg áhrif þar sem barnshafandi konur eru í viðkvæmri stöðu og þurfa stuðning og traust. Ef of mikil áhersla er lögð á líkamsþyngd geta konur upplifað vanmat, fordóma eða að ekki sé hlustað á þarfir þeirra. Slík reynsla getur dregið úr trausti til heilbrigðisstarfsfólks og haft áhrif á vilja til að leita sér þjónustu.

Því er mikilvægt að heilbrigðisstarfsfólk sýni nærgætni, virðingu og samkennd í samskiptum sínum og nálgist offitu sem langvinnan og fjölþættan sjúkdóm. Sjálf bý ég yfir þeirri reynslu að hafa gengið í gegnum mæðravernd og fæðingu sem kona með offitu.

Vissulega er ég hluti af tölfræðinni, en ég er manneskja fyrst. Í heilbrigðiskerfinu er skiljanlega unnið með mikinn fjölda sjúklinga og meðfylgjandi tölfræði og lista um hugsanlega áhættuþætti. Á bak við hverja tölu á slíkum lista er hins vegar manneskja sem upplifir óöryggi, eftirvæntingu og stundum ótta, en þessi manneskja er oft í fyrsta sinn að eiga samskipti við heilbrigðiskerfið þegar kemur að barnsburði.

Saga mín af mæðravernd og fæðingu er hvorki dramatísk, né einstök. Sagan mín getur verið skrifuð í stuttri samantekt og nokkrum punktum á sjúkraskrá. Þó mín saga sé alls ekki löng í samanburði við langan starfsferil sem margar ljósmæður búa yfir, þá er hún dæmigerð fyrir upplifun hjá konum með offitu sem ganga í gegnum mæðravernd.

Fyrir rúmum tveimur árum síðan lá ég inni á fæðingardeild Landspítalans að eiga dóttur mína sem varð tveggja ára þann 9. maí síðastliðinn. Fæðingin sjálf gekk eins og í sögu og var ég svo innilega heppin að upplifa mikinn stuðning frá þeim fagaðilum sem komu að fæðingunni og umönnun okkar mæðgna þar. Ljósmóðirin sem tók á móti dóttur minni mun alltaf eiga stað í hjarta mínu. Bæði af því að þetta var besti dagur lífs míns, en allra helst vegna þess að ég upplifði stuðning frá henni óháð holdafari. Fyrir henni var ég manneskja að eignast barn og ég fékk umönnun sem samsvaraði því. Reynslan mín af meðgöngu var að mestu leyti góð og var ég heppin að fá ljósmóður sem hélt vel utan um mig í mæðravernd, en því miður voru ófá tilvik þar sem mér fannst þyngd og holdarfar vera sett ofar í umræðuna en ég sem manneskja.

Flestar verðandi mæður sem eru tilbúnar að eignast börn upplifa eflaust mikla gleði við að pissa á óléttupróf og sjá tvær línur birtast. Þegar ég kemst að því að ég er ólétt af dóttur minni, er það eftir fyrri missi og margra mánaða bið. Ég horfi dofin á prófið og svo á manninn minn sem er með svip sem líkist mínum. Ég lít á hann og spyr hann hvort við megum ekki verða spennt og hreinlega fagna þegar læknirinn muni staðfesta óléttuna og við sjáum hjartað slá. Hann svarar því játandi, en samhliða spenningnum sem kom upp síðar í sónarskoðuninni þegar litla hjartað heilsaði okkur á skjánum, þá fannst mér samt eins og ég þyrfti að halda aftur af mér.

Það voru margir félagslegir þættir sem drógu úr þessari gleði sem ég vildi svo innilega finna, verandi ólétt af mínu fyrsta barni. Ég eyddi ófáum stundum í að ímynda mér að ég væri of stór í margt. Ég ímyndaði mér að hlutir eins og að fá að sjá barnið mitt í skýrri mynd í sónarskoðun, fá að vita kynið og það að fá þessa eftirsóttu bumbu, væru úr myndinni fyrir mig. Mér fannst ég þurfa að taka það fram að ég væri ólétt í hverju rými sem ég gekk inn í.

Þegar manneskja elst upp með offitu, þá er ekki laust við að hún öðlist þekkingu á stjórnun væntinga og viðhorfa í öllum aðstæðum. Ég sjálf get almennt litið til baka jákvæðum augum á upplifun mína af meðgöngu, en ég rek það helst til væntingastjórnunar af minni hálfu. Ef þú býst við því versta, verður allt sem er skárra en það talið sem sigur. Upplifun mín af meðgöngu var að mestu leyti jákvæð, en innan þeirrar jákvæðu heildar var rauður þráður sem erfitt er að horfa fram hjá. Sá þráður snérist ekki um fóstrið mitt, ekki um líðan mína, heldur um líkama minn… eða nánar tiltekið þyngd mína.

Það sem stóð upp úr fyrir mér var hvernig ég upplifði að öll mín mikilvægu hlutverk sem manneskja, sem kona, verðandi móðir og einstaklingur með hugsanir, tilfinningar og þarfir… færðust í annað sæti. Í fyrsta sæti var offitan. Ég hætti fljótt að vera bara „ég“ í samskiptum við heilbrigðisstarfsfólk. Offitan varð mitt einkennismerki sem virtist ganga á undan mér með blikkandi ljós og sírenur og það breytti því hvernig talað var við mig, hvernig ákvarðanir og fyrirætlanir voru kynntar fyrir mér og hvernig mér leið í eigin meðgöngu. Upplifun mín var að hlutir voru útskýrðir fyrir mér eins og ég væri ekki fær um að skilja grunnatriði um líkama minn eða heilsu. Eins og ég vissi ekki að ég væri með offitu og þess vegna þyrfti að benda mér á það aftur og aftur. Það var talað niður til mín eins og ég væri ekki að undirbúa fæðingu barnsins míns, heldur væri ég barnið og holdafar mitt væri sönnun þess að ég gæti ekki tekið upplýstar ákvarðanir um eigið líf. Upplifun mín varð sú að þar sem ég væri með háan BMI-stuðul, þá væri komið fram við mig eins og formúlu í tölfræðiskjalinu og mér fannst oft eins og að ég sjálf og mín saga værum algjört aukaatriði sem þyrfti ekki að spyrja nánar út í.

Þegar ég lít til baka eru það þessi undirliggjandi skilaboð sem særa hvað mest: að ég hefði í raun átt að bíða og „laga mig“ áður en ég leyfði mér að verða móðir. Að ég ætti einhvern veginn síður rétt á virðingu vegna líkama míns. En þarna var ég nú samt mætt og nú þegar ólétt.

Við fæðingarundirbúning þurfti ég að berjast fyrir því að fá fræðslu um fæðingu um leggöng, þar sem ónefndur fagaðili vildi einungis tala við mig um keisaraskurð. Sá fagaðili nefndi oft að það væri kannski best að einblína sérstaklega á keisaraskurð í mínu tilfelli, því konur í minni stærð væru svo líklegar á að enda fæðingu í bráða- eða bjöllukeisara og það myndi auðvelda hluti fyrir alla að taka slíka ákvörðun snemma í ferlinu. Mig skorti ekki skilning á því að það væru hærri líkur hjá mér en öðrum á að enda fæðingu í keisara, og ég var tilbúin að takast á við það ef fæðingin endaði á þann veg. Þegar ég hins vegar bað um fræðslu um fæðinguna sem ég óskaði mér, um leggöng, var sveigt fram hjá því og fræðslan endaði alltaf í tali um keisaraskurð. Frá þessum fagaðila og fleiri heilbrigðisstarfsmönnum í samskiptum á minni meðgöngu, upplifði ég líka að hlutir væru ekki sagðir nema í hálfum sannleika. Gott dæmi um það er fræðsla sem ég fékk um elektróðu (e. fetal electrode), en hún var kynnt sem „stimpill“ eða „límmiði“. Þegar ég fór svo og kynnti mér þetta sjálf eftir tímann, missti ég traustið samstundis því þetta var svo sannarlega ekki límmiði. Mér finnst mikilvægt að nefna að ég hefði alltaf samþykkt að nota þessa lausn til að hlusta á hjartslátt barnins í fæðingunni og fyrir frelsið fyrir mig að hreyfa mig og veita mér þannig hugarró; en jafnframt upplifði ég svo mikil svik út frá þessu atviki. Að mér væri ekki treystandi til að skilja einfalda fræðslu og það þyrfti að tala til mín eins og ég væri barn.

Ég er einstaklega stolt af því að hafa fundið styrk til að óska eftir nýjum fagaðila eftir þessa reynslu. Það er eins og einhver kraftur hafi komið til mín á meðgöngunni sem ég bjó ekki yfir áður. Ég var ákveðin á mínu og bað um skipti, en í kjölfar umræðu sem ég átti við stjórnendur hlaðvarpsins Ljósmæðrarýmið, fékk ég fjölmörg skilaboð frá konum sem höfðu upplifað það sama og ég og flestar misst von eftir svipuð samskipti og situr það ennþá djúpt í þeim. Sama hversu langt er liðið frá því að atvikið átti sér stað. Það er mikilvægt að átta sig á því að svona upplifun snýst ekki bara um særindi í augnablikinu. Hún hefur áhrif á traust. Hún hefur áhrif á það hvort maður treystir sér til að spyrja spurninga, til að vera heiðarlegur um líðan sína eða til að leita sér hjálpar þegar þörf er á. Þegar manneskja upplifir sig fordæmda eða minni en aðra, þá dregur hún sig oft í hlé. Hún hættir að deila sinni sögu og hún hættir hreinlega að spyrja. Í samhengi mæðraverndar getur það haft raunverulegar afleiðingar fyrir heilsu bæði móður og barns. Mín persónulega reynsla var sú, að áherslan á þyngd varð stundum svo yfirgnæfandi að hún skyggði á annað. Allt var síað í gegnum linsu of­fitunnar og einkenni, spurningar og mínar eigin áhyggjur voru alltaf settar í samhengi við mína þyngd. En ég er meira en tala á vigt. Ég er manneskja með fjölbreytta heilsu og líðan. Það á við um allar konur, óháð líkamsþyngd.

Ég skil vel að heilbrigðisstarfsfólk hefur skyldum að gegna og það gerir umræðu um offitu og barneignarþjónustu kannski flóknari. Ég vil hafa það á hreinu að ég skil að ákveðnir áhættuþættir tengjast offitu og að það þarf að fylgjast með þeim. En ég vil vekja athygli á því að það er munur á að taka tillit til áhættuþátta og vera vakandi fyrir þeim og því að áhættuþættirnir skilgreini manneskjuna sem þú ert að sinna. Það er líka munur á að miðla viðeigandi upplýsingum af virðingu og því að tala niður til skjólstæðinga. Í því liggur munurinn á að styðja við verðandi móður og á því að skamma hana eins og óvita.

Þegar ég lít um öxl, bar ég meðgönguna mína með stolti. Ég gekk í gegnum hana með stolti og fyrir vikið, get ég horft til baka á þessa reynslu, sem gaf mér dóttur mína, sem jákvæða heild. En ég get líka sagt að ég þurfti oft að verja sjálfa mig; ekki bara líkamlega, heldur andlega. Ég þurfti reglulega að minna sjálfa mig á mennsku mína og að ég væri meira virði heldur en framkoman gagnvart mér sýndi.

Sjáum manneskjuna fyrst. Þyngd er einn þáttur í flóknu samspili þegar kemur að heilsu, þyngd er ekki heildarmyndin. Við heilbrigðisstarfsfólk vil ég segja: Byrjið á því að kynnast einstaklingnum sem situr fyrir framan ykkur. Spyrjið, hlustið og skiljið. Þegar ákveðnir áhættuþættir vegna þyngdar eru ræddir, er upplagt að spyrja verðandi móður hvort hún sé opin fyrir því að ræða þætti sem tengjast þyngd hennar? Tungumálið og orðaval skiptir miklu máli og hefur áhrif. Það er hægt að tala um áhættu og heilsu án þess að valda skömm. Virðing í orðalagi er ekki aukaatriði heldur grunnforsenda trausts.

Forðumst að draga fyrirfram mótaðar hugmyndir um lífsstíl einstaklinga. Ekki gera ráð fyrir því að fólk viti ekki neitt um eigin líkama og lífsstíl. Ekki gera ráð fyrir leti, vanrækslu eða áhugaleysi frá sjúklingi með offitu, spyrjið frekar opinna spurninga. Gerið ráð fyrir að konan eigi spegil, hafi stigið á vigt áður og viti nokkurn veginn í hvaða stærð hún er. Kona í barneignarferli er að ganga í gegnum einn af stærstu viðburðum lífs síns. Hún á skilið virðingu, hlustun og stuðning óháð líkamsstærð.

Að lokum vil ég benda á starfsemi Samtaka Fólks með Offitu (SFO) og vekja athygli á fræðsluefni sem hægt er að nálgast á heimasíðu félagsins, SFO.is. Fræðsluefnið er fjölbreytilegt og sem dæmi er efni um hvernig hægt sé að takast á við innri og ytri fordóma og mikilvægi sálfræðilegra þátta.

Þá vil ég þakka Ljósmæðrablaðinu sérstaklega fyrir tækifærið til að segja mína sögu. Ég vil líka þakka þér, kæri lesandi, fyrir að lesa þennan pistil með opnum hug. Fræðsla er besta vopnið í baráttunni gegn fordómum og það er mikilvægt að hver og einn leggi grundvöllinn að betri reynslu fyrir komandi kynslóðir.