Fréttir frá stjórn NJF

Stjórnarfundur NJF var haldinn í Kaupmannahöfn dagana áður en norræna ljósmæðraráðstefnan var sett í lok maí síðastliðinn. Mættar voru 12 ljósmæður frá öllum aðildarlöndunum og ein ljósmóðir sem áheyrnar­ fulltrúi frá Grænlandi. Í eftirfarandi saman­tekt eru helstu fréttir frá aðildarlöndunum teknar saman.

Grænland

Á Grænlandi eru helstu áskoranir fólgnar í mönnunarvanda, en erfitt hefur reynst að ráða ljós­ mæður til starfa og veita þannig þjónustu um allt land. Á Græn­landi eru fimm fæðingar­staðir en nú eru ein­göngu þrír þeirra opnir. Síðast­liðna 15 mánuði hafa samninga­viðræður átt sér stað um kaup og kjör sem veldur enn frekari erfið­leikum við ráðningar. Yfir­völd í Græn­landi vilja gera flóknar breytingar á kjara­samningum, þannig að allar háskóla­stéttir séu með sama samninginn. Starfsaðstæður ljós­mæðra í Græn­landi eru flóknar, og til að mynda má nefna að þær ljós­mæður sem ferðast lengst vegna fæðinga eru um fjórar klst. með flugi – en að auki reiða þær sig mikið á þyrlur.

Færeyjar

Í Færeyjum hefur á síðasta ári farið mikil vinna í samninga­gerð. Þær hafa í samstarfi við ríkis­stjórnina, verið að útbúa verk­ falls­lista eða lista um lágmarksmönnun á fæðingar­stað komi til verk­falls. Það eru mörg hags­muna­ mál undir í samningunum eins og til dæmis lífeyris­sjóðs­greiðslur, sem ljós­mæður gera kröfu á að fá greiddar af heildarlaunum en ekki grunn­launum. Þá er helgar­álag mun lægra í Færeyjum en hjá okkur, 30% álag sem aðeins gildir frá hádegi á laugar­dag og varir út sunnu­dag. Einnig er í gangi vinna við sam­ræmingu kjara­ samninga á milli stéttar­félaga. Um er að ræða eins árs samning sem rennur út í október en vinna við hann kláraðist nú í apríl. Í dag eru fæðingar- og sængur­legudeildir ljós­mæðra­ reknar í Færeyjum, ný­bura­deildin er þó ekki lengur rekin með fæðingar­deildinni en engu að síður vinna ljósmæður þar.

Svíþjóð

Í Svíþjóð er fjarlægð á milli fæðingarstaða mikil. Nú loks eru komnar leiðbeiningar um val á fæðingarstað sem taka tillit til ólíkra aðstæðna á hverju svæði fyrir sig og eru mismunandi eftir lénum. Fæðingar­læknar hafa verið ósáttir við þessar leið­beiningar og hafa að einhverju leiti unnið gegn þeim. Yfirvöld hafa hins vegar stuðst við rann­sóknir við þessa vinnu þar sem áður voru oft svæðis­bundnar og jafnvel persónulegar leið­beiningar og því miklar áskoranir þegar kom að sam­ræmingu og inn­leiðingu lands­leiðbeininga. Nú hefur einnig verið lokið við gerð leið­beininga um heima­fæðingar og vinna í tengslum við viðbrögð við upp­lifun skjól­ stæðinga á fæðingar­ofbeldi langt komin en sú vinna er unnin í sam­vinnu með læknum og félagi sjúklinga. Í Svíþjóð fæðast árlega um 600 börn í bíl á leið á fæðingar­stað en unnið er að betra skipu­lagi á þjónustu í dreifðari byggðum til að bregðast við þessari stöðu. Eins er sænska ljós­mæðra­félagið að fara yfir lög­gjöfina um þungunarrof.

Finnland

Ljósmæður í Finnlandi hafa áhyggjur af þeirri þróun að hjúkrunarfræðingar séu í auknum mæli settir í stöður ljósmæðra. Ljósmæðurnar sem eftir standa sinna veikustu konunum og eru undir miklu álagi, margar íhuga að hætta og nýjar ljósmæður endast stutt í starfi. Talsverður hiti hefur verið í þessum um­ræðum og konur stigið fram í fjölmiðlum og lýst óánægju sinni með sængur­legu­þjónustuna. Ekki eru neinar leið­beiningar varðandi fæðingar í Finnlandi en ljósmæður vilja að farið verði í þá vinnu að reyna að koma því áleiðis. Lokun fæðingar­deilda er einnig áhyggjumál, en nýlega var til dæmis fæðingar­deild í Lapplandi lokað sem er virki­lega slæmt vegna fjar­lægðar þar á næsta fæðingar­ stað og þá var fæðingar­deild í Helsinki lokað þar sem veikustu konur landsins hafa fætt.

Noregur

Í Noregi er talsvert rætt um fæðingar án aðkomu heil­brigðis­starfs­fólks (freebirth) og þeim verið ruglað saman við heimafæðingar. Fyrir um ári síðan lést barn í fæðingu þar sem ekki var viðstaddur heil­brigðisstarfs­maður og skapaðist mikil umræða um málið í fjöl­miðlum. Þá hafa fjöl­miðlar þar í landi fjallað um vinnu­aðstæður ljós­mæðra. Einn spítali í Noregi hefur tekið upp svokallaða caseload mönnun eins og víða í Svíþjóð og þar er mikil ánægja sem á vonandi eftir að breiðast út. Það er mat ljós­mæðra að ástandið líti betur út á blaði hjá þeim heldur en það er í raun­veruleikanum. Ljós­móður­fræði er kennd á sex stöðum í landinu og fimm af þeim hafa skrifað undir vilja­ yfirlýsingu um beinan að­gang eða fimm ára direct entry masters­ nám. Ljós­mæðra­deildin í Stavanger er ekki búin að sam­þykkja breytingar­ til­ lögurnar en eru að hugsa málið. Stefnt er að því að breyta náminu á einni kennslu­stofnun til að byrja með en ekki búið að taka ákvörðun um hver verður fyrir valinu. Í Noregi geta hjúkrunar­fræðingar nú bætt við sig diplóma­námi í um­ önnun sængur­kvenna (Post partum diplóma) en ljós­mæður þar í landi eru að tapasængur­leguþjónustunni úr höndum sér og sköpuðust umræður á fundinum um hvernig á því standi að þróunin sé í þessa átt og hún sé samþykkt af samfélaginu.

Danmörk

Í Danmörku hefur áherslan verið á endurskoðun náms kerfisins í heild sinni. Búið er að stytta ljós­mæðra­námið um 15 einingar úr þremur og hálfu ári í þrjú ár og einn fjórðung og snúast þessar breytingar sem gengið hafa í gegn að miklu leyti um skort á fjár­magni. Þessi ákvörðun um styttingu náms var tekin fyrir rúmum mánuði síðan, verk­legi hluti námsins helst óbreyttur en klipið verður af fræði­lega hlutanum. Í dönsku samfélagi er nú mikill skortur á kennurum og hjúkrunarfræðingum og lítur ljós­mæðra­félagið svo á að áherslan hafi frekar verið á þessa hópa á kostnað ljós­mæðra. Á sumum svæðum í Danmörku er einnig skortur á læknum og sér­fræðingum og jafnvel engan lækni að fá og alls­ herjar endur­skipu­lagning á kerfinu í heild ljósmæðrablaðið sinni. Í Danmörku er mikið brott­fall úr ljós­mæðrastéttinni og veldur það miklum áhyggjum en um 30% ljós­mæðrahætta störfum sem ljós­móðir innan þriggja ára.

Ísland

Við, fulltrúar Íslands, sögðum frá aðstæðum hér heima í samræmi við ársskýrslu félagsins frá síðasta aðalfundi.

Nokkur umræða skapaðist um menntun ljós­mæðra og breytingar á EU reglugerðinni í þeim mála­flokki. Í flestum landanna er stefnt að fimm ára direct entry námi sem lýkur með meistaraprófi til starfs­ réttinda og er það í samræmi við yfirlýsingu nor­rænu ljósmæðra­ félaganna frá 2019–2020. Danmörk sker sig þó ennþá úr.

Ýmislegt fleira bar á góma og líklega verða fjarfundir nýttir til að undirbúa frekari umræður á næsta fundi. Stjórnin kaus sér nýjan formann, en Lillian Bondo sem hefur verið formaður frá 2019 kaus að hætta núna og LI Thies-Lagergren frá Svíþjóð var kosin í hennar stað. Næsti stjórnarfundur verður í Færeyjum 12.–13. maí 2026.

Ráðstefna NJF

Daginn eftir stjórnarfundinn, þann 26. maí hófst svo ráðstefna norrænu ljósmæðrafélaganna sem var hin veglegasta. Ráðstefnan var haldin á Hotel Congress Tivoli í Kaupmannahöfn og voru þátttakendur um 1000 ljósmæður frá fjölda landa. Íslenskar ljósmæður fjölmenntu á ráðstefnuna og voru alls 74 talsins, átta þeirra fluttu eitt eða fleiri erindi og 12 veggspjöld voru frá Íslandi.