Kæru ljósmæður! Handavinna og handverk eru samofin þróun mannsins og snertir líf og störf allra kynja á einn eða annan hátt. Í bókinni Íslensk list frá fyrri öldum kemst Kristján Eldjárn, fyrrverandi forseti Íslands, svo að orði að kvenlegar listir hafi verið „frjóasta svið þeirrar listar, sem íslenzk alþýða stundaði til að fullnægja sköpunarþörf sinni og fegra daglegt umhverfi sitt.“
Í jólablaðinu í ár fær handavinna og þá einkum og sér í lagi handavinna ljósmæðra sérstaka umfjöllun. Forsíðuna prýðir eins konar yfirsetustóll sem kemur úr fjölbreyttri handverkssmiðju Guðrúnar Böðvars-dóttur ljósmóður. Í blaðinu er viðtal við Guðrúnu um ljósmóðurferilinn og tengingu starfsins við handa-vinnu. Guðrún segir til dæmis frá ömmu sinni sem var alltaf með eitthvað í höndunum og gat aldrei „verið að gera ekki neitt“. Við fáum einnig að lesa hugleiðingar frá fleiri ljósmæðrum um handavinnu og ljósmæðra-störf, könnum sögu heimferðasetta og leitum svara við áhrifum handavinnu á líf og líðan. Það kemur kannski ekki á óvart að einn af sameiginlegum þráðum allra pistlanna er sú núvitund og úrvinnsla hversdagsins, þrautir og gleði, sem í handavinnu felast.
Eins og áður eru þræðir Ljósmæðrablaðsins marg-breytilegir og litríkir: faglegt efni í bland við viðtöl, fréttir úr félagsstarfi og hugvekjur. Þau leiðu mistök urðu í síðasta tölublaði að grein Sigurveigar Óskar um Fæðingarparís prentaðist ekki heldur aðeins fyrirsagnir og myndir sem tilheyrðu greininni. Greinin birtist í heild sinni í rafrænu útgáfu blaðsins en verður nú einnig endurbirt á prenti í réttri mynd. Við biðjum höfund og lesendur innilega afsökunar á þessu. Það er einnig skemmtileg hefð að birta nemaverkefni í blaðinu og að þessu sinni fáum við fæðingarsögu eftir Eygló Brá Schram ljósmæðranema, þar sem hún veltir sér-staklega fyrir sér upplýstu vali, trausti og valdeflingu í nálgun ljósmæðra. Ljósmæður halda áfram að bæta við sig þekkingu, en á þessu ári hafa þrjár ljósmæður lokið meistaranámi til viðbótar við Cand. obst. gráðu í ljósmóðurfræðum. Berglind Hálfdánsdóttir hefur tekið saman umfjöllun um þessi verkefni, auk þess sem eitt þeirra, meistaraverkefni Grétu Maríu Birgisdóttur, birtist í blaðinu sem ritrýnd fræðigrein. Sú rannsókn fjallar um reynslu kvenna af annarrar gráðu spangarrifum. Síðustu ár hefur mikilvægi umönnunar spangar í fæðingu fengið mikla athygli og þá sérstaklega átaksverkefni um að minnka þriðju og fjórðu gráðu spangarrifur. Það er því á margan hátt nýr vinkill í umræðunni um útkomu spangar að beina sjónum að þessari algengustu tegund spangarrifa í fæðingum, en um helmingur kvenna fær annarar gráðu ákverka. Niðurstöður benda til þess að við getum gert betur, til dæmis með fræðslu og eftirfylgni eftir fæðinguna.
Í áhugaverðri meistararannsókn Hildu Guðnýjar Svavarsdóttur um fæðingarsamtal á meðgöngu er byggt á meistararannsókn Jónínu S. Birgisdóttur ljósmóður á HSS frá árinu 2014, en fæðingarsamtal hefur fest sig í sessi í meðgönguvernd á HSS á 36. viku meðgöngu. Um er að ræða eigindlega rannsókn þar sem rætt var við foreldra um reynsluna af slíku samtali við undir-búning fæðingar. Niðurstöður leiddu í ljós að foreldrar voru mjög ánægðir með þennan undirbúning og það traust sem myndast við það að fá fræðsluna frá fag-manneskju augliti til auglitis. Allir foreldrarnir töluðu sérstaklega um að hjálplegt hafi verið að skoða aðstæður á deildinni, jafnvel besti hluti fæðingarsamtalsins. Þá fundu flestir fyrir óöryggi þegar fæðingin hófst, hvenær rétt væri að hafa samband við fæðingarstað og töluðu sérstaklega um að það fælist öryggi í því að láta ljós-móður vita að fæðingin væri mögulega komin af stað, að slík samskiptabrú væri mikilvæg. Þessi þráður, að kalla eftir tengingu við fæðingarstað í upphafi fæðingar þó að fólk vilji ekki endilega koma strax er áhuga-verður. Kannski er þessi þörf sprottin af brotakenndri samfellu í barneignarþjónustunni hér á landi. Það er því vel við hæfi að í blaðinu birtist einnig grein þeirra Önnu Sigríðar Vernharðsdóttur og Valgerðar Lísu Sigurðardóttur um sögu og þróun samfelldrar þjónustu á Íslandi. Þær leggja land undir fót í rafrænt ferðalag um landið og kortleggja stöðu þjónustunnar eins og hún er í dag, velta fyrir sér tækifærum til sóknar og koma með tillögur að úrbótum. Þær leggja til dæmis til að laga þjónustumódelið betur að ólíkum þörfum kvenna hvort sem þær kjósa þjónustu á stofnunum eða ljósmæðrahjálp heima.
Íslenskar ljósmæður hafa í auknum mæli valið sér starfsvettvang á vökudeild. Þverfagleg samvinna á vökudeild þar sem byggt er á þekkingu úr læknis-, ljósmóður- og hjúkrunarfræði hefur ótvírætt bætt reynslu foreldra, bæði hvað varðar mikilvægi samveru foreldra og barns í upphafi lífs, á krítískum augna-blikum í lífi nýburans og hvað varðar brjóstagjöf. Nú á jólum er því ánægjulegt að fá eina af reynsluboltum vökudeildar, Björk Áskelsdóttur ljósmóður, til að gefa okkur innsýn í starf sitt. Á hverjum degi fær hún að fylgjast með nýburum sem að hennar sögn eru mestu töffarar mannkyns með einstaka færni í núvitund.
Í öðru viðtali í blaðinu skyggnumst við inn í veröld Claire Eccleston sem hefur kynnt Spinning babies hugmyndafræðina fyrir okkur íslenskum ljós-mæðrum síðastliðin ár. Í síðasta jólablaði var umfjöllun um frábært námskeið Claire sem hún hélt hérlendis í fyrra þar sem færri komust að en vildu. Á haust-mánuðum endurtók hún leikinn og af því tilefni settist Edythe Mangindin niður með Claire og forvitnaðist um bakgrunn og sýn þessarar næmu og áhugaverðu ljósmóður frá Ástralíu. Claire vinnur mikið með skynjun og segir hana mikilvæga fyrir allar ljósmæður hvort sem um bráðaaðstæður eða rólega yfirsetu er að ræða. Hennar ráð til allra ljósmæðra er að fylgjast vel með eigin skynjun, bæði í huga og líkama. Hún segir líkama okkar vera öflugasta verkfæri okkar ljósmæðra, hann safni dýrmætum upplýsingum og geti svarað okkur af kærleika og mikilli nákvæmni um það sem er að gerast.
Ólöf Ásta er svo sannarlega með öll skynfæri opin í sinni einlægu hugleiðingu um yfirsetu á dánar-beði móður hennar þar sem hún deilir með lesendum Ljósmæðrablaðsins vangaveltum sínum um lífið og dauðann og hringrás lífsins.
Í nýútgefinni bók um Ástu Sigurðardóttur, Ég og mamma, fáum við einstaka innsýn í uppvaxtar- og áfallasögu fimm barna hennar um miðja síðustu öld, sögð frá sjónarhorni næstyngsta barnsins, Kolbeins Þorsteinssonar. Þótt saga Ástu sé á margan hátt vel skráð – um hana hafa verið skrifaðar bækur og sett upp leikrit – birtist hér nýr þráður: uppgjör fullorðins barns við það að alast upp hjá veikri móður, skoðað í baksýnisspegli rúmri hálfri öld síðar. Í inngangi bókarinnar segir Kolbeinn:
Mamma var ekki eingöngu listakona, rithöfundur og bóhem og ótal margt annað sem var síðar spyrt við persónu hennar. Hún var líka móðir sem vildi annast börnin sín, umve@a þau hlýju og búa þeim heimili og tryggja þeim öryggi. Það varð henni einfaldlega um megn í öldurótinu sem einkenndi líf hennar í skugga fíknarinnar sem hún glímdi við á sama tíma.
Þessi orð fullorðins barns sem horfir með mildi og skilningi á örlög móður sinnar, og lýsir stöðugum söknuði og væntumþykju í hennar garð, eru lærdóms-rík fyrir okkur sem vinnum að því að veita fólki stuðning í þeim flóknu hlutverkum sem barneignar-ferlið felur í sér.
Í splunkunýrri grein ljósmæðranna Emmu Maríu Swift og Valgerðar Lísu Sigurðardóttur, ásamt fleiri höfundum, um tengsl áfalla í æsku við fæðingarreynslu kemur fram að konur sem höfðu upplifað fjögur eða fleiri áföll í æsku voru tvisvar sinnum líklegri til að upplifa fæðinguna sem neikvæða. Sú niðurstaða er afar mikilvæg fyrir okkur ljósmæður og minnir okkur enn og aftur á mikilvægi þess að þekkja sögu og bakgrunn skjólstæðinga okkar. Höfundar benda á að konur með flókna áfallasögu gætu notið góðs af auknu utanum-haldi og áfallameðferð í meðgönguvernd.
En reynsla feðra er hér enn að stórum hluta óplægður akur. Því fögnum við sérstaklega nýút-kominni bók Grétu Maríu Birgisdóttur ljósmóður og eiginmanns hennar, Ísaks Hilmarssonar, þar sem fæðingarsögur feðra fá rými og rödd. Í ljósi þeirra rannsókna sem nú liggja fyrir um áhrif áfalla á upplifun mæðra má ætla að bakgrunnur feðra – eigin áfallasaga, styrkleikar og viðkvæmni – geti sömuleiðis haft áhrif á það hvernig þeir upplifa fæðingu barns síns, hvernig þeir styðja móðurina og hvernig þeir stíga sín fyrstu skref inn í foreldrahlutverkið. Þessi bók verður því ekki aðeins mikilvæg viðbót við frásagnir um fæðingar heldur einnig tækifæri til að dýpka skilning okkar á því að barneignir eru sameiginlegt ferðalag þar sem saga allra foreldra skiptir máli.
Við óskum lesendum Ljósmæðrablaðsins gleðilegra jóla með ósk um kærleika og frið á nýju ári.